बौद्ध धर्ममा गुरु पूर्णिमा: जुन दिन धर्मको पाङ्ग्रो घुम्यो (धर्मचक्र प्रवर्तन दिवस)

“जसले पहिलो पटक धर्मको पाङ्ग्रो घुमाउनुभयो, ती लोकका गुरु, बुद्धलाई नमन गर्दछु।जुन मार्ग उहाँले देखाउनुभयो, त्यो दुःखमुक्तिको अमृतमयी धर्मलाई नमन गर्दछु।त्यो मार्गमा हिँड्ने र धर्मलाई जीवित राख्ने आर्य संघलाई नमन गर्दछु।” बुद्धं शरणं गच्छामि।धम्मं शरणं गच्छामि।संघं शरणं गच्छामि। आषाढ महिनाको उज्यालो रात, जब आकाशमा पूर्ण चन्द्रमाले आफ्नो शीतल प्रकाश छर्छ, तब दक्षिण एसियामा गुरुप्रति सम्मान प्रकट गर्ने एक विशेष दिन मनाइन्छ, जसलाई ‘गुरु पूर्णिमा’ भनिन्छ। तर, बौद्ध परम्परामा यस पूर्णिमाको महत्त्व केवल गुरु-शिष्य सम्बन्धमा मात्र सीमित छैन; यसको अर्थ त्योभन्दा धेरै गहिरो, ऐतिहासिक र आध्यात्मिक छ। बौद्धहरूका लागि यो त्यो…

Read More

मृत्युपछिको उपहार: शोकलाई पुण्यमा बदल्ने बौद्ध सूत्र

मृत्यु र करुणा: पुण्य अनुमोदनको पुल जीवनको परम सत्य हो– मृत्यु। जब कुनै प्रिय व्यक्तिले यो भौतिक शरीर छोडेर जान्छ, मनमा गहिरो पीडा र एकप्रकारको शुन्यता छाउँछ। तर, बौद्ध दर्शनले मृत्युलाई अन्त्यको रूपमा होइन, बरु चेतनाको अविच्छिन्न प्रवाहको एक अवस्थाबाट अर्कोमा हुने संक्रमणको रूपमा हेर्छ। भौतिक रूपमा उहाँहरूको उपस्थिति नभए पनि करुणा, मैत्री र कृतज्ञताको अदृश्य बन्धनले हामीलाई सधैं जोडी नै राख्छ। यही गहिरो सम्बन्धलाई जीवन्त राख्ने र सार्थक बनाउने एउटा महत्वपूर्ण अभ्यास हो– दिवङ्गत व्यक्तिलाई पुण्य अनुमोदन गराउने। आखिर यो अभ्यास किन यति शक्तिशाली छ र यसले कसरी काम…

Read More

बुद्धका तीन शरीरको सिद्धान्त

बुद्धलाई बुझ्ने तीन आयाम: त्रिकायको सिद्धान्त धेरैजसो मानिसका लागि बुद्ध भन्नाले आजभन्दा २५०० वर्ष अघि यस धर्तीमा जन्मेका सिद्धार्थ गौतम भन्ने बुझिन्छ। उहाँले बोधगयामा बुद्धत्व प्राप्त गर्नुभयो र संसारलाई दुःखबाट मुक्त हुने बाटो देखाउनुभयो। तर बौद्ध दर्शनमा बुद्धलाई बुझ्ने एउटा गहिरो र फराकिलो आयाम छ, जसलाई ‘त्रिकायको सिद्धान्त’ (Trikaya Doctrine) भनिन्छ। के बुद्ध साँच्चै एउटै व्यक्ति मात्र हुन् त? वा उहाँको उपस्थिति त्योभन्दा पनि व्यापक छ? यस सिद्धान्तले बुद्धलाई उहाँको सारभूत प्रकृति, उहाँको दिव्य स्वरुप र उहाँको भौतिक प्रकटीकरण गरी तीन भिन्न आयामबाट हेर्छ। यस लेखमा हामी बुद्धका यी तीन…

Read More

धेरै बुद्ध र बोधिसत्वहरूको अवधारणा

अनन्त बुद्ध र बोधिसत्वहरू: बौद्ध दर्शनको विशालता बुझ्दै हामीमध्ये धेरैलाई बुद्ध भन्नासाथ सिद्धार्थ गौतमको शान्त र ध्यानमग्न रूप याद आउँछ। कपिलवस्तुमा जन्मिएर बोधगयामा ज्ञान प्राप्त गरी, सारनाथमा पहिलो पटक धर्मचक्र चलाएका उहाँलाई हामीले बुद्धत्वको प्रतीक मान्छौं। तर, बौद्ध दर्शनको गहिराइमा पस्दै जाँदा, हामीले एउटा अझै विशाल र चकित पार्ने अवधारणा पाउँछौं: एउटै मात्र बुद्ध होइनन्, बरु अनन्त बुद्धहरू र अनगिन्ती बोधिसत्वहरूको अस्तित्व। यो अवधारणाले हामीलाई बौद्ध धर्मको साँघुरो बुझाइभन्दा बाहिर लगेर करुणा, प्रज्ञा र विश्वव्यापी सम्भावनाको एक विशाल परिदृश्य देखाउँछ। आखिर यो अवधारणा के हो र यसले हामीलाई के सिकाउँछ?…

Read More

बुद्धत्व स्वभाव: तपाईंभित्र लुकेको त्यो रहस्य, जसले दुःखको अन्त्य गर्छ।

बुद्धत्व स्वभाव: तपाईंभित्रको लुकेको खजाना हाम्रो जीवनमा सुख-दुःखको यात्रा चलिरहन्छ। हामी कहिले खुशी हुन्छौं, कहिले चिन्तित। बाहिरी परिस्थितिहरूले हामीलाई प्रभाव पारिरहेका हुन्छन्। तर के यी उतारचढाव नै हाम्रो सम्पूर्ण वास्तविकता हो? के हाम्रो गहिरो स्वभावमा केही यस्तो छ, जुन यी सबैबाट अप्रभावित रहन्छ? बौद्ध धर्ममा ‘बुद्धत्व स्वभाव’ (Buddha-Nature) भन्ने एउटा गहिरो र सुन्दर अवधारणा छ, जसले भन्छ कि प्रत्येक प्राणीभित्र पूर्ण ज्ञान र करुणाको बीउ लुकेको छ। यो कुनै बाहिरी कुरा होइन, बरु हाम्रो आन्तरिक, मौलिक स्वभाव हो। यो खजाना हामीभित्रै छ, बस यसलाई चिन्न र प्रस्फुटित हुन दिनु आवश्यक…

Read More

बौद्ध ब्रह्माण्ड विज्ञान र धेरै लोकहरूको वर्णन

बौद्ध ब्रह्माण्ड र जीवनका अनेकौँ स्वरूप: लोकहरूको यात्रा ब्रह्माण्ड कति विशाल छ होला? के हामी मात्रै यो विशाल अन्तरिक्षमा एक्लै छौं? यी प्रश्नहरूले मानिसलाई सधैं सोच्न बाध्य पारेका छन्। विज्ञानले ग्रह, तारापुञ्ज र ग्यालेक्सीहरूको खोजी गरिरहेको छ भने, पूर्वीय दर्शन, विशेषगरी बौद्ध धर्म, ले यस ब्रह्माण्डलाई हेर्ने फरक दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्दछ। यो केवल भौतिक विस्तारको कुरा मात्रै होइन, बरु जीवनका अनेकौं आयाम र अनुभवका स्तरहरूको वर्णन हो, जसलाई ‘लोक’ भनिन्छ। आउनुहोस्, बौद्ध ब्रह्माण्ड विज्ञानको यो रहस्यमय यात्रामा लागौं र विभिन्न लोकहरूको बारेमा बुझौं। बौद्ध ब्रह्माण्ड विज्ञान भनेको के हो? बौद्ध…

Read More

तनाव र चिन्ता व्यवस्थापनका लागि बौद्ध ज्ञान

तनाव र चिन्ता व्यवस्थापनका लागि बौद्ध ज्ञान: मनलाई शान्त पार्ने उपायहरू आजकालको व्यस्त जीवनशैलीमा तनाव र चिन्ता हाम्रो जीवनको अभिन्न अंग जस्तै बनेका छन्। कामको चाप, व्यक्तिगत सम्बन्धका उतारचढाव, भविष्यको अनिश्चितता – यी सबैले हाम्रो मनलाई बेचैन बनाउन सक्छन्। मनमा अशान्ति हुँदा हामी राम्ररी सुत्न सक्दैनौं, कुनै कुरामा ध्यान केन्द्रित गर्न गाह्रो हुन्छ र समग्रमा हाम्रो जीवनको गुणस्तर खस्किन्छ। यस्तो अवस्थामा धेरैले विभिन्न उपाय खोजिरहेका हुन्छन्। हजारौं वर्ष पुरानो बौद्ध दर्शनले तनाव र चिन्तासँग जुझ्नका लागि गहन अन्तर्दृष्टि र व्यावहारिक उपायहरू प्रदान गर्दछ। यो कुनै जादुई समाधान होइन, तर मनको…

Read More

बौद्ध धर्ममा महिलाको भूमिका: विगत, वर्तमान र भविष्य

बौद्ध धर्ममा महिलाको भूमिका: विगत, वर्तमान र भविष्यको यात्रा बौद्ध धर्म, विश्वभर फैलिएको शान्ति र ज्ञानको मार्ग। हजारौं वर्षदेखि यस धर्मले करोडौं मानिसहरूलाई प्रेरणा दिइरहेको छ। तर यो आध्यात्मिक यात्रामा महिलाहरूको स्थान कस्तो छ? के उनीहरूले पनि पुरुष सरह अधिकार, अवसर र सम्मान पाएका छन्? विगतदेखि वर्तमानसम्म आइपुग्दा बौद्ध धर्ममा महिलाहरूको भूमिका एउटा रोचक र महत्वपूर्ण परिवर्तनको यात्रा हो। यस लेखमा हामी यही यात्राको अन्वेषण गर्नेछौं। विगत: बुद्धकालीन समय र भिक्षुणी संघको उदय बुद्धको समयमा भारतीय समाजमा महिलाहरूको अवस्था त्यति राम्रो थिएन। यस्तो अवस्थामा बुद्धले चार आर्य सत्य र आर्य…

Read More