बौद्ध धर्मावलम्बीका लागि ‘संघ’ को महत्व: एक गहिरो विश्लेषण बौद्ध धर्ममा त्रिरत्न (बुद्ध, धर्म र संघ) मध्येको एक महत्वपूर्ण रत्न ‘संघ’ ले कसरी हाम्रो आध्यात्मिक र सामाजिक जीवनलाई मार्गदर्शन गर्छ? आउनुहोस्, चर्चा गरौं। बौद्ध मार्गमा व्यक्तिगत साधनाको जति महत्व छ, सामुदायिक जीवन र पारस्परिक सहयोगको स्थान पनि उत्तिकै उच्च छ। हामी प्रायः एकान्तमा ध्यान गर्छौं, प्रज्ञाको खोजीमा लाग्छौं, तर जब हामी ‘संघ’ शब्द सुन्छौं, यसले केवल भिक्षु-भिक्षुणीको समूहलाई मात्र इङ्गित गर्दैन। महायान र वज्रयान परम्परामा, र विशेष गरी गृहस्थ जीवनमा, यो बौद्ध धर्मावलम्बीहरूको एक विस्तृत, समृद्ध र सहयोगी समूह हो।…
Read MoreAuthor: rinpoche
वज्रयान बौद्ध ब्रह्माण्डशास्त्र: गहिरो दार्शनिक आधारहरूको अन्वेषण
वज्रयान बौद्ध ब्रह्माण्डशास्त्र: गहिरो दार्शनिक आधारहरूको अन्वेषण हामी जीवनको विशालतामा कहिलेकाहीँ अल्मलिन्छौं। यो ब्रह्माण्ड कसरी बन्यो? हामी को हौं? यी प्रश्नहरूले युगौंदेखि मानव चेतनालाई डोहोर्याएको छ। बौद्ध धर्म, विशेष गरी यसको वज्रयान परम्परा, यी गहिरा प्रश्नहरूको अनौठो र शक्तिशाली उत्तरहरू प्रदान गर्दछ। यस लेखमा, हामी वज्रयान बौद्ध ब्रह्माण्डशास्त्रको आधारभूत दार्शनिक सिद्धान्तहरूमाथि प्रकाश पार्नेछौं, जसले हामीलाई वास्तविकताको प्रकृति र हाम्रो स्थानको बारेमा नयाँ दृष्टिकोण प्रदान गर्दछ। शुन्यता: “केही नहुनु” होइन, “अन्तरसम्बन्ध” हो वज्रयान बौद्ध धर्मको ब्रह्माण्डशास्त्रको मुटुमा शुन्यताको अवधारणा छ। यो सामान्य बुझाइको ‘शून्य’ वा नास्तिकता होइन। यसको अर्थ ‘निःस्वभावता’ वा…
Read Moreबज्रयान ध्यान: अन्य बौद्ध परम्पराभन्दा किन र कसरी फरक?
बज्रयान ध्यान: अन्य बौद्ध परम्पराभन्दा किन र कसरी फरक? ध्यान—शरीर र मनलाई शान्त पार्ने तथा आत्म-ज्ञान वा प्रज्ञा प्राप्त गर्ने एक प्राचीन र गहन अभ्यास हो। बौद्ध धर्मका विविध परम्पराहरूमा ध्यानको केन्द्रीय महत्त्व रहे तापनि, बज्रयान बौद्ध धर्मले यसमा एउटा विशिष्ट, रहस्यमय र शक्तिशाली मार्ग अपनाएको छ। अन्य बौद्ध परम्पराहरू, विशेष गरी ‘थेरवाद’ वा ‘महायान’ मा मुख्यतया शमथ (एकाग्रता) र विपश्यना (अन्तर्दृष्टि) मा जोड दिइन्छ। यद्यपि बज्रयानको आधार पनि यिनै हुन्, तर यसले यात्रा गर्ने तरिका फरक छ। यस लेखमा हामी बज्रयान ध्यानका ती अद्वितीय पक्षहरूको चर्चा गर्नेछौं, जसले यसलाई…
Read Moreअनाथपिण्डकको जेतवन विहार दान: त्याग र श्रद्धाको महागाथा
अनाथपिण्डकको जेतवन विहार दान: त्याग र श्रद्धाको महागाथा हामी सबैले ‘दान’ शब्द बारम्बार सुनेका छौं, तर दानको गहिरो अर्थ र यसको व्यापक प्रभाव बुझ्नका लागि इतिहासको पाना पल्टाउनुपर्ने हुन्छ। बौद्ध धर्मको इतिहासमा एउटा यस्तो अविस्मरणीय दृष्टान्त छ, जसले दानलाई केवल वस्तुको लेनदेनबाट माथि उठाएर ‘दान पारमिता’ (दानको पूर्णता) को शिखरमा पुर्यायो। त्यो घटना हो—अनाथपिण्डक सेठद्वारा भगवान् बुद्ध र भिक्षु संघका लागि जेतवन महाविहारको समर्पण। यो केवल एउटा भव्य संरचनाको दान मात्र थिएन; यो असीम श्रद्धा, करुणा र दूरदृष्टिले प्रेरित एक ऐतिहासिक कार्य थियो। आउनुहोस्, आज हामी यस पुण्यमय यात्रामा लागौं…
Read Moreज्ञानोदयको मार्ग: लम रिम(Lam Rim) – बौद्ध धर्मको एक सरल खाका
ज्ञानोदयको मार्ग: लम रिम – बौद्ध धर्मको एक सरल खाका नमस्ते साथीहरू! आज म तपाईंहरूसँग एउटा गहिरो र जीवनलाई रूपान्तरण गर्न सक्ने विषयमा कुरा गर्न चाहन्छु: लम रिम (Lam Rim), जसको अर्थ हो ‘मार्गका चरणहरू’। यो बौद्ध धर्मको एउटा अनमोल रत्न हो, जसले हामीलाई पूर्ण ज्ञानोदय वा बुद्धत्व प्राप्त गर्ने दिशातर्फ डोर्याउँछ। के तपाईंले कहिल्यै सोच्नुभएको छ, जीवनको यो अथाह यात्रामा हामी कहाँ छौं र हाम्रो गन्तव्य के हुनुपर्छ? लम रिमले यही प्रश्नको सरल र स्पष्ट उत्तर दिन्छ। यो कुनै धर्म विशेषको लागि मात्र होइन, बरु हरेक त्यो व्यक्तिको लागि…
Read Moreनरोपाका छ योग: बुद्धत्व प्राप्तिको गुप्त तान्त्रिक मार्ग
नरोपाका छ योग: बुद्धत्व प्राप्तिको गुप्त तान्त्रिक मार्ग लौकिक अनुभवलाई महामुद्राको ज्ञानमा रूपान्तरण गर्ने प्राचीन विज्ञान सारांश: “नरोपाका छ योग” (तिब्बती: नारो छोड्रुक) तिब्बती बौद्ध धर्मको ‘काग्यु’ परम्पराको मुटु मानिने अत्यन्त गोपनीय अभ्यासहरूको सङ्ग्रह हो। यसले हाम्रो शरीरको सूक्ष्म प्राण शक्तिलाई प्रयोग गरेर निद्रा, सपना र मृत्यु जस्ता साधारण अवस्थाहरूलाई पूर्ण जागरण (बुद्धत्व) मा रूपान्तरण गर्ने विधि सिकाउँछ। बज्रयान बौद्ध धर्मको विशाल सागरमा, नरोपाका छ योग एक अनमोल रत्न हो। एघारौँ शताब्दीका महान् भारतीय महासिद्ध नरोपा द्वारा सङ्कलित र उनका शिष्य मार्पा लोचवालाई हस्तान्तरण गरिएको यी विधिहरू ‘अनुत्तरयोग तन्त्र’ को…
Read Moreवज्रयानको अमृत: बौद्ध धर्ममा गणचक्र पूजाको गहन अर्थ र महत्व
वज्रयानको अमृत: बौद्ध धर्ममा गणचक्र पूजाको गहन अर्थ र महत्व परिचय: पुण्य र ज्ञानको संगम बुद्धत्व प्राप्त गर्ने मार्गका सम्पूर्ण अभ्यासहरूको मूल सार ‘पुण्य’ र ‘ज्ञान’ गरी दुई प्रकारका सम्भारहरू जुटाउनु हो। यी सम्भारहरूले हाम्रा क्लेश र अज्ञानताका आवरणहरूलाई शुद्ध पार्ने काम गर्छन्। सम्भार सङ्कलन र शुद्धीकरणको प्रक्रिया एक अर्काका परिपूरक हुन्; जति हामी पुण्य र ज्ञानको सञ्चय गर्दै जान्छौं, हाम्रा आवरणहरू पनि त्यति नै क्षीण हुँदै जान्छन्। गुह्यमन्त्र वज्रयानमा यी सम्भारहरू द्रुत गतिमा सञ्चय गर्नका लागि अनगिन्ती उपाय-कौशल र शक्तिशाली विधिहरू छन्। यदि यी विधिहरूलाई सही तरिकाले अभ्यास गरियो…
Read More‘खान्द्रो’ को वास्तविक अर्थ: के यो केवल महिलाहरूसँग सम्बन्धित छ?
‘खान्द्रो’ को वास्तविक अर्थ: के यो केवल महिलाहरूसँग सम्बन्धित छ? हामीमध्ये धेरैले गुरु रिम्पोछेको ‘सात-लाइन प्रार्थना’ श्रद्धापूर्वक जप गर्छौं। तर, के हामीले यस प्रार्थनामा आउने ‘खान्द्रो’ शब्दको गहिरो अर्थ बुझेका छौं? सामान्यतया, गुरु रिम्पोछेलाई ‘खान्द्रो’ अर्थात् देवीहरूको समूहले घेरिएको एक अलौकिक व्यक्तित्वको रूपमा मात्र कल्पना गरिन्छ। तर, प्रख्यात बौद्ध गुरु जोङ्सार ख्येन्त्से रिन्पोछेका अनुसार ‘खान्द्रो’ को अर्थ त्योभन्दा धेरै व्यापक र गहन छ। ‘खान्द्रो’ को शाब्दिक अर्थ र लैङ्गिक भ्रम तिब्बती भाषामा ‘खान्द्रो’ शब्द दुई अक्षरले बनेको छ: ‘खा’ जसको अर्थ ‘आकाश’ वा ‘शून्यता’ हो, र ‘ड्रो’ जसको अर्थ ‘हिँड्नु’…
Read Moreवज्रयान बौद्ध धर्मको रहस्य: उत्पत्ति, विकास र नेपालको भूमिका
वज्रयान बौद्ध धर्म: एक गहन यात्रा बौद्ध धर्मको विस्तृत र बहुआयामिक परिदृश्यमा, वज्रयान एक विशिष्ट एवं सशक्त परम्पराको रूपमा उभिएको छ। यसका गूढ अनुष्ठान, शीघ्र बोधि प्राप्तिको प्रतिज्ञा, र गहिरो आध्यात्मिक उपलब्धिहरूको खोजीले यसलाई धेरैका लागि रहस्यमयी र आकर्षक बनाएको छ। तर, यो केवल तन्त्र-मन्त्र र रहस्यमयी प्रतीकहरूको संग्रह मात्र होइन; यसको जरा भारतीय उपमहाद्वीपको प्राचीन बौद्ध परम्परामा गहिरो गाडिएको छ र यसको विकासले सयौं वर्षको दार्शनिक चिन्तन र सांस्कृतिक आदानप्रदानलाई समेटेको छ। यस आलेखमा, हामी वज्रयान बौद्ध धर्मको उत्पत्ति र यसको ऐतिहासिक विकासको यात्रामा निस्कनेछौं, यसको सार र यसले…
Read Moreवज्रयानको अनुपम मार्ग: इच्छा र द्वेषलाई बोधिज्ञानको प्रकाशमा रूपान्तरण
वज्रयानको अनुपम मार्ग: इच्छा र द्वेषलाई बोधिज्ञानको प्रकाशमा रूपान्तरण हामी सबैको जीवनमा इच्छा, आसक्ति, द्वेष र क्रोध जस्ता क्लेशहरू (नकारात्मक संवेगहरू) बारम्बार आइरहन्छन्। अधिकांश आध्यात्मिक मार्गहरूले यस्ता क्लेशहरूलाई शत्रुको रूपमा हेर्छन् र तिनलाई त्याग्नुपर्ने वा दबाउनुपर्ने कुरामा जोड दिन्छन्। तर, बौद्ध धर्मको एक गहिरो र शक्तिशाली शाखा वज्रयानले एउटा क्रान्तिकारी दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्दछ। यसले क्लेशहरूलाई शत्रु होइन, बरु ज्ञान प्राप्तिको कच्चा पदार्थको रूपमा प्रयोग गर्ने कला सिकाउँछ। वज्रयानको यो मार्ग विषलाई नै औषधीमा रूपान्तरण गर्नुजस्तै हो। इच्छाको ऊर्जा: के यो केवल बन्धन हो? जब हामीलाई कुनै वस्तु, व्यक्ति वा अनुभव…
Read More