शून्यता : महायान दर्शनको हृदय
महायान बौद्ध दर्शनको केन्द्रबिन्दुमा रहेको एक गहिरो अवधारणा छ जसले हाम्रो यो बुझाइलाई चुनौती दिन्छ: शून्यता। यो कुनै रित्तोपन वा अभाव होइन; बरु यो स्वतन्त्र, स्थायी र अखण्ड ‘स्वभाव’ को अनुपस्थितिलाई बुझाउने एक गहन सत्य हो। यदि हामीले यसलाई सही रूपमा बुझ्न सक्यौं भने, संसारप्रतिको हाम्रो दृष्टिकोणमा क्रान्तिकारी परिवर्तन आउन सक्छ। आउनुहोस्, शून्यताको यो यात्रामा सँगै लागौं।
शून्यता: केबल ‘खालीपन’ होइन
अक्सर ‘शून्यता’ शब्द सुन्दा हाम्रो मनमा खाली ठाउँ वा केही नभएको अवस्थाको चित्र आउन सक्छ। तर बौद्ध दर्शनमा, विशेष गरी महायान परम्परामा, शून्यताको अर्थ योभन्दा निकै विशाल र सूक्ष्म छ। यसले सबै धर्महरूको (घटना र वस्तुहरूको) निःस्वभावतालाई इङ्गित गर्छ। यसको अर्थ कुनै पनि वस्तु, विचार वा भावनाको स्वतन्त्र, अपरिवर्तनीय र छुट्टै अस्तित्व हुँदैन।
शून्यतालाई बुझ्न मुख्य तीन आयामहरू महत्त्वपूर्ण छन्:
- अनात्म र निःस्वभावता: जसरी व्यक्तिगत अस्तित्वको लागि कुनै स्थायी ‘आत्मा’ हुँदैन, त्यसैगरी शून्यताले सबै वस्तुहरूको आफ्नो निजी वा स्वतन्त्र ‘स्वभाव’ नहुने कुरा बताउँछ। कुनै पनि कुरा आफैंमा पूर्ण र स्वतन्त्र छैन।
- प्रतीत्यसमुत्पाद (परस्पर-निर्भर उत्पत्ति): शून्यताले घटनाहरूको अन्तरसम्बन्धलाई औंल्याउँछ। कुनै पनि कुरा एक्लै उत्पन्न हुँदैन वा रहँदैन; यो कारण र परिस्थितिहरूको मिलनबाट मात्र अस्तित्वमा आउँछ। ‘यो छ र त्यो छ’ – यही नै अस्तित्वको नियम हो।
- प्रत्यक्ष अनुभूति: शून्यता केवल बौद्धिक तर्क वा बहसको विषय होइन। यसलाई शब्दभन्दा पर गएर ध्यान र प्रज्ञाद्वारा अनुभव गर्नुपर्छ। जब हामी यसलाई महसुस गर्छौं, तब मात्र यसको वास्तविक अर्थ खुल्छ।
उदाहरणका लागि, एउटा कुर्सीलाई हेरौं। हामी यसलाई ‘कुर्सी’ भन्छौं र यसलाई एक छुट्टै वस्तु ठान्छौं। तर गहिरिएर हेर्दा, यो काठ, कील, रङ, र सिकर्मीको श्रमको संयोजन मात्र हो। यी तत्वहरू हटाउने हो भने ‘कुर्सी’ कहाँ बाँकी रहन्छ? अझ गहिराइमा जाँदा, त्यो काठ रुखबाट आयो, रुखले माटो, पानी, र घामबाट जीवन पायो। यसरी, एउटा साधारण ‘कुर्सी’ को अस्तित्व पनि सम्पूर्ण ब्रह्माण्डसँग जोडिएको छ। यही नै शून्यताको सुन्दर झलक हो।
शून्यताको व्यावहारिक प्रयोग र जीवनमा परिवर्तन
शून्यताको अवधारणा दार्शनिक बहसका लागि मात्र होइन; यसको हाम्रो दैनिक जीवनमा ठूलो महत्त्व छ। यसलाई आत्मसात गर्दा हामी धेरै प्रकारका मानसिक पीडाबाट मुक्त हुन सक्छौं।
१. आसक्तिबाट मुक्ति
जब हामी वस्तुहरू, विचारहरू वा सम्बन्धहरूलाई स्थायी र “मेरो” भनी सम्झन्छौं, तब हामी तिनीहरूसँग गहिरो मोह राख्छौं। जब ती चीजहरू परिवर्तन हुन्छन् वा हराउँछन्, हामी दुःखी हुन्छौं। शून्यताले सिकाउँछ कि यी सबै अनित्य छन् र तिनीहरूलाई च्यापेर राख्नु नै दुःखको मूल कारण हो।
२. द्वेष र पूर्वाग्रहको अन्त्य
जब हामी अरूलाई र आफूलाई नितान्त फरक र स्थायी पहिचानमा बाँध्छौं, तब ‘म’ र ‘तिमी’ बीचको पर्खाल खडा हुन्छ। यहीँबाट द्वेष र घृणा जन्मन्छ। शून्यताले हामी सबै एकै अस्तित्वको जालोमा बाँधिएको र परस्पर निर्भर रहेको महसुस गराउँछ, जसले गर्दा अरूप्रतिको रिस स्वतः कम हुन्छ।
३. महाकरुणाको उदय
जब हामी आफूलाई अरूबाट अलग देख्दैनौं, तब अरूको दुःखलाई आफ्नै दुःख जस्तै अनुभव गर्न थाल्छौं। यसले स्वाभाविक रूपमा करुणा को जन्म दिन्छ। महायान बौद्ध धर्ममा, ‘प्रज्ञा’ (ज्ञान) र ‘करुणा’ लाई एउटै चराका दुई पखेटा मानिन्छ। शून्यताको ज्ञान बिनाको करुणा अन्धो हुन्छ, र करुणा बिनाको ज्ञान सुख्खा हुन्छ।
मेरो एक सानो अनुभव
मलाई सम्झना छ, एकपटक म आफ्नो सानो बगैंचामा फूल रोप्दै थिएँ। त्यहाँ एउटा सानो झार उम्रिएको थियो। मेरो पहिलो प्रतिक्रिया त्यसलाई अनावश्यक ठानेर उखेल्नु थियो। तर जब मैले त्यस झारलाई गहिरिएर हेरेँ, मैले महसुस गरेँ कि सूर्यको प्रकाश, पानी र माटोले त्यसलाई पनि उही जीवन दिएको छ, जुन मेरो रोपेको फूललाई दिएको छ।
मलाई लाग्यो कि म, त्यो फूल र त्यो झार – कोही पनि एक अर्काबाट भिन्न छैनौं। हामी सबै एउटै प्राकृतिक प्रक्रियाको हिस्सा हौं। त्यो सानो क्षणमा मैले शून्यता र अन्तरसम्बन्धको गहिरो महसुस गरेँ।
निष्कर्ष
शून्यता, महायान बौद्ध दर्शनको आत्मा हो। यो नकारात्मकता वा ‘केही नहुनु’ होइन, बरु परम सत्यको गहिरो बुझाइ हो। यसले हामीलाई संसारलाई अझ स्पष्टता, करुणा र स्वतन्त्रताका साथ हेर्न सिकाउँछ।
जब हामी सबै घटना र वस्तुहरूलाई तिनीहरूको वास्तविक, अनित्य र परस्पर निर्भर स्वरूपमा देख्न थाल्छौं, तब हामी दुःखको चक्रबाट मुक्त भई निर्वाण को मार्गमा अगाडि बढ्छौं। शून्यताको अभ्यासले हामीलाई अधिक सचेत, दयालु र शान्तिपूर्ण जीवन जिउन प्रेरित गर्दछ। आउनुहोस्, यस गहन सत्यलाई मनन गरौं र यसलाई आफ्नो जीवनको अभिन्न अंग बनाउने प्रयास गरौं।
