नेपालको सामाजिक र सांस्कृतिक पहिचानमा बौद्ध धर्मको अद्वितीय भूमिका
१. शान्ति, सहिष्णुता र अहिंसाको प्रेरणा स्रोत
बौद्ध धर्मको सार नै प्रज्ञा (ज्ञान), शील (नैतिकता) र समाधि (ध्यान) हो। नेपालमा बौद्ध धर्मको अभ्यासले समाजमा शान्ति र करुणाको जग बसाल्न मद्दत गरेको छ।
- सामाजिक सद्भाव र धार्मिक सहिष्णुता: नेपालमा हिन्दु र बौद्ध मार्गीहरू सधियौंदेखि मिलेर बसेका छन्। बौद्ध दर्शनको ‘मैत्री भावना’ (सबै प्राणीप्रति प्रेम) र ‘करुणा’ (दया) ले समाजमा आपसी भाइचारा र मेलमिलापलाई बलियो बनाएको छ। यहाँ एउटै मन्दिरमा हिन्दु र बौद्ध दुवैले पूजा गर्ने परम्परा (जस्तै: स्वयम्भूनाथ र मुक्तिनाथ) विश्वकै लागि एक अनुपम उदाहरण हो।
- अहिंसाको संस्कृति: बुद्धको ‘अहिंसा परमो धर्मः’ भन्ने सन्देश नेपाली समाजको रगतमा बगेको छ। जहाँ बौद्ध प्रभाव छ, त्यहाँ द्वन्द्वलाई युद्धले होइन, संवाद र शान्तिपूर्ण मध्यम मार्गबाट समाधान गर्न प्रेरित गरिन्छ।
- नैतिक मूल्य र पञ्चशील: बौद्ध गृहस्थहरूका लागि निर्दिष्ट पञ्चशील (प्राणी हिंसा नगर्नु, चोरी नगर्नु, व्यभिचार नगर्नु, झूट नबोल्नु र नसालु पदार्थ सेवन नगर्नु) को पालनाले एक अनुशासित र नैतिक समाज निर्माणमा ठूलो योगदान पुर्याएको छ।
२. कला, साहित्य र वास्तुकलाको अनुपम उपहार
नेपाली वास्तुकला र कलाको चर्चा गर्दा बौद्ध सम्पदाहरूलाई अलग राख्नै सकिँदैन। लुम्बिनीको मायादेवी मन्दिरदेखि काठमाडौं उपत्यकाका भव्य गुम्बा र चैत्यहरूसम्म, बौद्ध कलाको प्रभाव सर्वत्र देखिन्छ।
- स्वास्तुकला: काठमाडौं उपत्यकाका स्वयम्भू र बौद्ध स्तुपाहरू नेपाली वास्तुकलाका रत्न हुन्। प्यागोडा शैलीका मन्दिरहरू र बिहारहरूको निर्माण शैलीले नेपालको मौलिक पहिचानलाई विश्वमाझ चिनाएको छ।
- मूर्ति र चित्रकला: धातु र प्रस्तरका बुद्ध मूर्तिहरू, तथा विशेष गरी पौभा (थान्का) चित्रकला नेपालको मौलिक कला हो। यी कलाकृतिहरूमा बुद्धको जीवन, जातक कथाहरू र महायान/बज्रयान दर्शनका देवी-देवताहरूलाई जीवन्त रूपमा उतारिएको हुन्छ।
- साहित्य र लिपि: रञ्जना लिपि र नेपाल भाषा (नेवारी) को विकासमा बौद्ध ग्रन्थहरूको ठूलो योगदान छ। प्राचीन ताडपत्रमा लेखिएका बौद्ध सूत्रहरूले नेपालको प्राज्ञिक इतिहासलाई समृद्ध बनाएका छन्।
३. जनजीवन, चाडपर्व र संस्कारमा बौद्ध प्रभाव
बौद्ध धर्म केवल गुम्बाको पर्खालभित्र मात्र सीमित छैन; यो नेपालीहरूको दैनिकी र संस्कारमा भिजेको छ।
- चाडपर्व र उत्सव: बुद्ध जयन्ती (बुद्ध पूर्णिमा) नेपालको राष्ट्रिय पर्व हो। यसका साथै, हिमाली भेगमा मनाइने ल्होसार, उपत्यकाको गुँला पर्व र विभिन्न जात्राहरूमा बौद्ध विधि-विधानको प्रत्यक्ष प्रभाव पाइन्छ।
- जीवनशैली र संस्कार: धेरै नेपाली समुदायमा जन्मदेखि मृत्युसम्मका संस्कारहरू (जस्तै: न्वारान, पास्नी, घेवा/अन्त्येष्टि) लामा वा वज्राचार्य गुरुहरूद्वारा सम्पन्न गरिन्छ। बिहान उठेर मन्त्र जप गर्ने, माने घुमाउने र ध्यान गर्ने बानीले मानिसहरूमा मानसिक शान्ति र स्थिरता ल्याएको छ।
- प्रकृति प्रेम: बौद्ध दर्शनले ‘प्रतित्यसमुत्पाद’ (हरेक कुरा एक-अर्कामा अन्तरसम्बन्धित छन्) भन्ने सिकाउँछ। यसले गर्दा वनजंगल, नदीनाला र पहाडलाई देवता वा पवित्र मान्ने र संरक्षण गर्ने चेतनाको विकास भएको छ।
निष्कर्ष
नेपालको सामाजिक र सांस्कृतिक पहिचान निर्माणमा बौद्ध धर्मको भूमिका अतुलनीय छ। यसले हामीलाई केवल पूजापाठ गर्न मात्र सिकाएको छैन, बरु शान्ति, सहिष्णुता, कला र करुणाले भरिपूर्ण जीवन जिउने मार्ग देखाएको छ। बुद्धको जन्मभूमि हुनुको गौरव तब मात्र सार्थक हुन्छ, जब हामी बुद्धका उपदेशहरूलाई आफ्नो व्यवहार र समाजमा लागू गर्छौं। ‘भवतु सब मंगलम्’ सबैको कल्याण होस् भावनालाई आत्मसाथ गर्दै हाम्रो यो मौलिक पहिचानलाई जोगाउनु हामी सबैको कर्तव्य हो।
