मध्यम मार्ग: सन्तुलित र आनन्दमय जीवनको बौद्ध रहस्य आजको भागदौड पूर्ण जीवनमा हामी प्रायः दुई विपरित ध्रुवमा हल्लिइरहेका हुन्छौं। कहिले हामी कामको बोझले यसरी थिचिन्छौं कि सास फेर्ने फुर्सद हुँदैन, त कहिले पूर्ण रूपमा निष्क्रिय भएर अल्छी बन्छौं। सुखको खोजीमा कहिले हामी असीमित धनसम्पत्तिको पछि दौडिन्छौं, त कहिले सबथोक त्यागेर विरक्त बन्न खोज्छौं। के यी चरम अवस्थाहरूले हामीलाई साँचो शान्ति दिएका छन् त? पक्कै छैनन्। यही बिन्दुमा भगवान बुद्धको कालजयी शिक्षा “मध्यम मार्ग” (मझिम प्रतिपदा) ले हामीलाई जीवन जिउने सही दिशा देखाउँछ। यो कुनै जटिल धार्मिक विधि होइन, यो त…
Read MoreAuthor: rinpoche
बौद्ध दर्शन र आधुनिक विज्ञानको संगम: ध्यानले मस्तिष्कलाई कसरी रूपान्तरण गर्छ?
बौद्ध दर्शन र आधुनिक विज्ञानको संगम: ध्यानले मस्तिष्कलाई कसरी रूपान्तरण गर्छ? के तपाईंले कहिल्यै सोच्नुभएको छ, हजारौं वर्ष पुरानो बौद्ध दर्शन र आजको अत्याधुनिक स्नायु विज्ञानबीच कति गहिरो सम्बन्ध हुन सक्छ? पहिलो पटक जब मैले ध्यानले मस्तिष्कमा पार्ने प्रभावबारे वैज्ञानिक अध्ययन पढेँ, म स्तब्ध भएँ। जुन कुरालाई हामी परम्परागत रूपमा आध्यात्मिक रहस्य मान्थ्यौं, त्यसको पछाडि ठोस वैज्ञानिक प्रमाण रहेछ भन्ने कुराले मलाई यो विषयमा गहिरिएर सोच्न बाध्य बनायो। आउनुहोस्, यो लेखमा हामी बौद्ध धर्मका मूल सिद्धान्तहरू र ध्यानको अभ्यासले हाम्रो मस्तिष्कमा पार्ने शक्तिशाली प्रभावलाई स्नायु विज्ञानको आँखाबाट नियालौं। ध्यान: मस्तिष्कको…
Read Moreवज्रयान अभ्यास: तपाईंको तनावपूर्ण जीवनमा शान्ति र सन्तुष्टि ल्याउने मार्ग
वज्रयान अभ्यास: तपाईंको तनावपूर्ण जीवनमा शान्ति र सन्तुष्टि ल्याउने मार्ग के तपाईंको जीवन पनि भागदौड, चिन्ता र अनिश्चितताले भरिएको छ? के तपाईं हरेक दिनको अन्त्यमा शान्ति र सन्तुष्टिको खोजीमा हुनुहुन्छ? यदि हो भने, तपाईं एक्लो हुनुहुन्न। तर, खुसीको कुरा के छ भने, यसको समाधान हाम्रै भित्र छ। आज हामी वज्रयान बौद्ध धर्मको गहिरो ज्ञानलाई हाम्रो आधुनिक जीवनमा कसरी लागू गर्न सकिन्छ भन्नेबारे चर्चा गर्नेछौं। वज्रयान, जसलाई ‘हिरायान’ अर्थात् हिरा जस्तै अटल र शक्तिशाली मार्ग पनि भनिन्छ, तत्काल ज्ञान प्राप्त गर्ने विधिहरूमा केन्द्रित छ। तर यसको अर्थ यो होइन कि यो…
Read Moreविमलकीर्ति: ती प्रबुद्ध व्यापारी जसले भिक्षुहरूलाई धर्म सिकाए
विमलकीर्ति: ती प्रबुद्ध गृहस्थ, जसले भिक्षुहरूलाई समेत ज्ञानको मार्ग देखाए जब हामी ‘ज्ञान’ वा ‘प्रबुद्धता’ को कुरा गर्छौं, हाम्रो मनमा गेरु वस्त्रधारी भिक्षु, एकान्तमा ध्यान गरिरहेका योगी वा धर्मग्रन्थका पाना पल्टाइरहेका पण्डितहरूको चित्र आउँछ। हामी सोच्छौं, यो मार्ग त सांसारिक जीवन त्यागेकाहरूका लागि मात्र हो। तर महायान बौद्ध धर्मको इतिहासमा एक यस्ता नक्षत्र छन्, जसले यो धारणालाई आफ्नो जीवनबाटै चुनौती दिए— उनी हुन् विमलकीर्ति। विमलकीर्ति कुनै भिक्षु थिएनन्, न त कुनै मठमा बस्ने साधक। उनी वैशाली नगरका एक सम्पन्न र सम्मानित व्यापारी थिए, एक गृहस्थ जसले परिवार र समाजबीच रहेरै…
Read Moreबोधिसत्त्वको मार्ग: बोधचित्तको भावना | करुणा र प्रज्ञाको साधना
बोधिसत्त्वको मार्ग: बोधचित्तको भावना हामी सबैभित्र एउटा अद्भुत सम्भावना लुकेको छ—एउटा यस्तो ज्योति जुन अरूको दुःख देखेर द्रवित हुन्छ र उनीहरूको कल्याणका लागि स्वतःस्फूर्त रूपमा सक्रिय बन्छ। यही नै बोधचित्त हो—सबैको हितका लागि जागृत हुने संकल्प, जसको साधनालाई नै बोधचित्तको भावना भनिन्छ। यो कुनै अलौकिक शक्ति वा असाधारण प्रतिभाको विषय होइन; यो त हृदयको गहिराइबाट उब्जिने करुणा र प्रज्ञाको निरन्तर अभ्यास हो। आजको यो व्यस्त र स्वार्थी संसारमा, जहाँ व्यक्तिगत लाभलाई नै सर्वोपरि मानिन्छ, बोधिसत्त्वको मार्गले हामीलाई एउटा नितान्त भिन्न दिशा देखाउँछ—त्यो दिशा जहाँ समस्त प्राणीहरूको हित नै प्रमुख लक्ष्य…
Read Moreवज्रयानका प्रतीकहरूको लुकेको रहस्य: वज्र, घन्टा र धर्मचक्रको गहिरो अर्थ
वज्रयानका प्रतीकहरू: चेतनाको गहिराईमा एक यात्रा वज्रयान बौद्ध धर्म, जसलाई ‘हिराको वाहन’ पनि भनिन्छ, आफ्नो गहिरो र प्रतीकात्मक भाषाका लागि प्रख्यात छ। यी प्रतीकहरू केवल कलात्मक चित्र वा वस्तु मात्र होइनन्, बरु गहिरो आध्यात्मिक सत्यका संवाहक हुन्। यिनले साधकलाई चेतनाको उच्चतम अवस्थामा पुग्न मार्गदर्शन गर्दछन्। आउनुहोस्, आज हामी यी तेजस्वी प्रतीकहरू र तिनका आध्यात्मिक रहस्यहरूमाथि प्रकाश पारौं, जसले तपाईंको ध्यान र साधनालाई थप अर्थपूर्ण बनाउन सकोस्। संरक्षण र प्रबोधनका शक्तिशाली प्रतीकहरू वज्रयान परम्परामा हरेक प्रतीकको एक विशिष्ट भूमिका र गहन अर्थ हुन्छ। यी प्रतीकहरूले अभ्यासीलाई ध्यान केन्द्रित गर्न, नकारात्मकताबाट मुक्त…
Read Moreडिजिटल स्मृति: प्रविधिको कोलाहलमा मनको शान्ति
डिजिटल स्मृति: प्रविधिको कोलाहलमा मनको शान्ति प्रविधि त्याग्ने होइन, बुद्धिमत्तापूर्वक अपनाउने कला सिकौं। आजको यो द्रुत गतिको डिजिटल युगमा, हामी सूचना र प्रविधिको एक अनन्त सागरमा डुबिरहेका छौं। स्मार्टफोन, सामाजिक सञ्जाल, र अनगिन्ती एप्सहरू हाम्रो जीवनको यस्तो अभिन्न अंग बनेका छन् कि यिनिहरू बिनाको जीवन कल्पना गर्न पनि गाह्रो लाग्छ। तर, के हामीले कहिल्यै रोकिएर सोचेका छौं— यो डिजिटल संसारको मायाजालले हाम्रो मनको शान्तिलाई कता लगिरहेको छ? प्रविधिको अन्धाधुन्ध प्रयोगले हाम्रो चित्तलाई चञ्चल, विचलित र कहिलेकाहीँ त भित्रैदेखि खोक्रो बनाइरहेको हुन्छ। यसै सन्दर्भमा, आज हामी डिजिटल स्मृतिको बारेमा गहिरो कुराकानी…
Read Moreदुःख अन्त्य गर्ने २५०० वर्ष पुरानो रहस्य: बुद्धका चार आर्य सत्य
दुःख अन्त्य गर्ने २५०० वर्ष पुरानो रहस्य: चार आर्य सत्य हामी हरेक दिन जीवनका अनेकौं चुनौतीहरूको सामना गर्छौं। कहिलेकाहीँ लाग्छ कि यो जीवन त केवल दुःख र संघर्षको यात्रा हो। के साँच्चै नै दुःखबाट मुक्ति पाउने कुनै उपाय छ? हजारौं वर्षअघि, गौतम बुद्धले लुम्बिनीको माटोबाट शुरु गरेको खोजमा यस प्रश्नको उत्तर भेट्टाए र सारनाथमा पहिलो पटक ‘चार आर्य सत्य’ को रूपमा विश्वलाई एक सरल तर गहन मार्गदर्शन दिए। यो कुनै रहस्यमय वा जटिल धार्मिक सिद्धान्त मात्र होइन, बरु जीवनलाई बुझ्ने र मानसिक शान्ति प्राप्त गर्ने एउटा व्यावहारिक ‘मनोविज्ञान’ हो। आउनुहोस्, आजको…
Read Moreअर्हत र बोधिसत्त्व: बौद्ध धर्मका दुई महान् आदर्शको विवेचना
करुणाको सागर कि मुक्तिको शिखर? अर्हत र बोधिसत्त्व आदर्शको विस्तृत विवेचना बौद्ध धर्म एउटा विशाल महासागर जस्तै छ, जहाँ गहिरा दर्शन र जीवनलाई हेर्ने अनेकौँ दृष्टिकोणहरू पाइन्छन्। यसका विभिन्न सम्प्रदाय र परम्पराहरूले मानव मुक्तिको मार्गलाई फरक-फरक कोणबाट व्याख्या गरेका छन्। यीमध्ये दुई सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण र अक्सर चर्चामा आउने आदर्श हुन्: अर्हत आदर्श र बोधिसत्त्व आदर्श। सुन्दा उस्तै वा फरक लागे पनि, यिनको मूल लक्ष्य दुःखबाट मुक्ति प्राप्त गर्नु नै हो। तर, यी दुई आदर्शले कसरी फरक-फरक बाटो अपनाउँछन्? अनि तिनको अन्तिम गन्तव्य के हो? आज हामी यिनै दुई गहन आदर्शका…
Read Moreवज्रयान बुद्ध धर्म र आत्मको रहस्य: अनात्मवाद देखि महामुद्रा सम्म
वज्रयानमा ‘म’ हराउँछ? आत्मको गूढ रहस्य बुद्ध धर्म, जसलाई हामी प्रायः ‘अनात्मवाद’ (आत्मा वा ‘म’ को स्वतन्त्र अस्तित्व नभएको सिद्धान्त) सँग जोडेर हेर्छौं, त्यसमा आत्मको अवधारणा सधैँ जिज्ञासुहरूको चासोको विषय रहँदै आएको छ। विशेष गरी वज्रयान परम्परामा यो विषय अझ गहिरो र रहस्यमय लाग्न सक्छ। के वज्रयानले ‘म’ लाई पूर्ण रूपमा नकार्छ, वा यसले ‘आत्म’ को अझ परिष्कृत अर्थ दिन्छ? आउनुहोस्, ‘म’ को सीमा तोडेर व्यापक चेतनाको अनुभव गर्ने यो यात्रालाई बुझौं। अनात्मवादको जग र वज्रयानको विशिष्ट दृष्टिकोण बौद्ध धर्मका अन्य परम्पराहरू जस्तै वज्रयानले पनि अनात्मवादको मूल सिद्धान्तलाई स्वीकार गर्छ।…
Read More