हाम्रो पुस्ताका प्रत्येक विद्यार्थी विद्यालयमा राजकुमारी भृकुटी देवीको गाथा पढ्दै हुर्किए। उनी नेपालको ‘सांस्कृतिक कूटनीति’ र बौद्ध संस्कृतिको जीवन्त प्रतीक थिइन्—एक लिच्छवी राजकुमारी, जसले सातौं शताब्दीमा काठमाडौं उपत्यकाबाट बुद्ध धर्मको ज्योति तिब्बतको हिमाल पारि पुऱ्याइन्। तर आज, हाम्रो सरकारी अभिलेख र बहसमा देखिएको एउटा शान्त परिवर्तनले राष्ट्रिय पहिचानमा गहिरो शून्यता छोडेको छ। धेरैलाई यो थाहा नहुन सक्छ कि भृकुटीको ऐतिहासिकतामाथि प्रश्न उठाउँदै उनलाई ‘राष्ट्रिय विभूति’ को चर्चाबाट बिस्तारै पाखा लगाइएको छ, जसले विशेष गरी बौद्ध समुदाय र इतिहासका अन्वेषकहरूमा गहिरो चिन्ता पैदा गरेको छ।

को थिइन् भृकुटी देवी?

राजकुमारी भृकुटी (जसलाई तिब्बती भाषामा ‘बल्-मो-बजा’ ख्रि-बतसुन’ अर्थात् ‘नेपाली दुलही’ भनेर चिनिन्छ) सातौं शताब्दीकी एक युगान्तकारी व्यक्तित्व हुन्। पुराना नेपाली पाठ्यपुस्तकहरूले उनलाई राजा अंशुवर्माकी छोरी भनेर चिनाए पनि, प्रामाणिक प्राचीन तिब्बती ग्रन्थ ‘मणिकाबुम’ ले उनका पिता राजा उदय देव भएको स्पष्ट सङ्केत गरेको छ, जो लिच्छवी कुलका राजा थिए।

उनको ऐतिहासिक प्रभाव अतुलनीय छ। सन् ६३३ तिर उनले तिब्बती सम्राट स्रङ्चन गम्पोसँग विवाह गरिन्। विवाहमा दाइजोको रूपमा उनले शाक्यमुनि बुद्धको पवित्र मूर्ति ‘जोवो मिक्यो दोर्जे’ (अक्षोभ्य बज्र), अमूल्य बौद्ध सूत्रहरू र सिपालु नेवार कलाकारहरूको समूह ल्हासा पुऱ्याइन्। तिनै नेपाली कालिगडहरूले ल्हासामा प्रसिद्ध जोखाङ मन्दिर र पोताला दरबारको जग जस्ता ऐतिहासिक संरचनाहरू निर्माण गरे, जुन आज पनि तिब्बती बौद्ध धर्मको मुटुका रूपमा विश्व प्रसिद्ध छन्। महायान बौद्ध परम्परामा उनी केवल एक ऐतिहासिक पात्र मात्र होइनन्, उनी करूणामयी ‘हरित तारा’ को अवतारका रूपमा पुजिन्छिन्।

राष्ट्रिय विभूतिको सूची र विवाद: किन उठ्यो प्रश्न?

वि.सं. २०७४ (सन् २०१७) को आसपासमा नेपाल सरकारद्वारा गठित समितिले भृकुटीको ऐतिहासिकतामाथि प्रश्न उठाउँदै विभूतिको सूची पुनरावलोकन गर्ने चर्चा चलायो। यसको मुख्य कारण ‘समकालीन लिखित प्रमाणको अभाव’ भनिएको थियो। केही इतिहासकारहरूका अनुसार तिब्बतमा उनको जीवनका धेरै प्रमाण भए पनि नेपालमा भृकुटी नाम स्पष्ट उल्लेख भएको कुनै लिच्छवीकालीन शिलालेख भेटिएको छैन।

नयाँ थपिएका विभूतिहरू

भृकुटीको अस्तित्वमाथि प्रश्न उठिरहँदा, सरकारले वीरता र समाज सुधारका क्षेत्रमा योगदान पुऱ्याउने नयाँ ऐतिहासिक व्यक्तित्वहरूलाई भने विभूतिको सूचीमा सम्मानका साथ थपेको छ:

• भक्ति थापा (जुलाई २०२१ मा थपिएको): नेपाल-अङ्ग्रेज युद्धका वीर कमाण्डर। उनले ७४ वर्षको उमेरमा देउथलको युद्धमा अङ्ग्रेज फौज विरुद्ध अदम्य साहस र वीरता प्रदर्शन गरेका थिए।
• जयपृथ्वी बहादुर सिंह (जुन २०२२ मा थपिएको): बझाङी राजा र मानवतावादी सुधारक। उनले पहिलो नेपाली व्याकरण ‘अक्षराङ्क शिक्षा’ लेखेका थिए र नेपालमा शिक्षा तथा मानव अधिकारको क्षेत्रमा अतुलनीय योगदान पुऱ्याएका थिए।

यो किन दुःखको र गम्भीर विषय हो?

भृकुटीलाई राष्ट्रिय मूलधारबाट पाखा लगाउनु वा उनको इतिहासमाथि शङ्का गर्नु केवल एउटा नाम हटाउनु मात्र होइन; यो एउटा सांस्कृतिक पहिचान मेटाउने प्रयास हो, जसले गहिरो असर पार्छ:

• १. धार्मिक तथा कूटनीतिक गौरवको क्षय: भृकुटी नेपाल र विश्व बौद्ध समुदायलाई जोड्ने पहिलो कूटनीतिक र धार्मिक सेतु थिइन्। उनको इतिहासलाई कमजोर बनाउनुले बुद्ध जन्मस्थल नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय गरिमालाई आँच पुऱ्याउँछ।
• २. महिला प्रतिनिधित्वको अभाव: नेपालका राष्ट्रिय विभूतिहरूको सूचीमा महिलाहरूको उपस्थिति न्यून छ—भृकुटी र पासाङ ल्हामु शेर्पा। भृकुटीलाई ओझेलमा पार्दा शान्ति, कूटनीति र धर्मको माध्यमबाट इतिहास रच्ने महिला नेतृत्वको सम्मानमा कमी आउँछ।
• ३. मापदण्डमा विभेद: राजा जनक र सीता जस्ता पात्रहरू ससम्मान विभूतिको सूचीमा छन्, जसको इतिहास पुरातात्त्विक प्रमाणभन्दा बढी धार्मिक ग्रन्थहरूमा आधारित छ। यस्तो अवस्थामा, एउटा बौद्ध आस्थाको केन्द्रलाई मात्र ‘शिलालेख’ को नाममा प्रश्नचिह्न खडा गर्नुलाई धेरैले पूर्वाग्रही दृष्टिकोणका रूपमा लिएका छन्।

अबको बाटो: जनचेतना र संरक्षण

हालसालै बागमती प्रदेश सरकारले काभ्रेको खोपासी (पनौती) मा भृकुटीको सम्भावित ऐतिहासिक जन्मस्थललाई प्रवर्द्धन गर्ने पहल सुरु गरेको समाचार आउनु केही हदसम्म सकारात्मक सङ्केत हो। यो उनको विरासत जोगाउने एउटा आशालाग्दो कदम हो।

तर, आम नेपालीहरूमा यो विषयको जागरूकता हुनु अपरिहार्य छ। हामीले भक्ति थापाको वीरता र जयपृथ्वी बहादुर सिंहको चेतनालाई सम्मान गर्दै गर्दा, ‘नेपालकी हरित तारा’ को योगदानलाई किन बिर्सिँदै छौँ भनेर प्रश्न गर्नैपर्छ। भृकुटी देवीलाई राष्ट्रिय गौरवका रूपमा पुन: स्थापित र संरक्षित गर्नु केवल एउटा सम्प्रदायको कुरा होइन; यो नेपालको गौरवशाली, समावेशी र विविध इतिहासको रक्षा गर्ने दायित्व हो।