माचिग लाबड्रोन: ‘च्योद’ साधनाकी जननी र तिब्बती बौद्ध धर्मकी महामाता
तिब्बती बौद्ध इतिहासमा एउटा यस्तो नाम छ, जसले तत्कालीन समाज र परम्परागत धार्मिक ढाँचामा एउटा नयाँ आध्यात्मिक क्रान्ति ल्यायो। ती हुन्— माचिग लाबड्रोन। एघारौँ शताब्दीकी यी महान् योगिनीलाई ‘लाब क्षेत्रकी प्रज्ज्वलित दीप’ पनि भनिन्छ। उनले स्थापना गरेको ‘च्योद’ साधना परम्परा आज पनि तिब्बती बौद्ध धर्मका सबै शाखाहरूमा उत्तिकै श्रद्धेय र प्रभावकारी मानिन्छ।
यस लेखमा हामी माचिग लाबड्रोनको अलौकिक जन्म, उनको विशिष्ट साधना विधि र नेपालसँगको उनको गहिरो आध्यात्मिक सम्बन्धका बारेमा चर्चा गर्नेछौँ।
१. जन्म र अद्भुत बाल्यकाल: निधारमा ‘आः’ अक्षर
माचिग लाबड्रोनको जन्म सन् १०५५ मा दक्षिणी तिब्बतको ‘चाङ‘ अन्तर्गत पर्ने क्षेत्रमा भएको थियो। उनका बुबा ‘छ्योकी दावा‘ र आमा ‘लुङ्मो बुमचम’ थिए। जीवनीअनुसार, जन्मदा नै माचिगको निधारमा तेस्रो आँखा जस्तो चिन्ह थियो र त्यहाँ संस्कृतको ‘आः’ अक्षर स्पष्ट देखिन्थ्यो। बौद्ध दर्शनमा ‘आः’ अक्षरलाई शून्यता र उत्पत्तिको मूल बीजाक्षर मानिन्छ।
उनी सानैदेखि विलक्षण प्रतिभाकी थिइन्। मात्र पाँच वर्षको उमेरमा उनले पढ्न सिकिन् र आठ वर्ष पुग्दा नपुग्दै उनले गम्भीर बौद्ध दर्शन समेटिएको ‘प्रज्ञापारमिता सूत्र’ कण्ठस्थ पारिसकेकी थिइन्। उनको यो प्रज्ञा र वाचन क्षमता देखेर नै उनलाई ‘लाबड्रोन’ अर्थात् ‘लाब क्षेत्रकी प्रकाशमय दीप’ नाम दिइएको थियो।
२. च्योद साधना: ‘अहंकार’ काट्ने कला
माचिग लाबड्रोनले विकास गरेको साधनाको नाम ‘च्योद’ हो, जसको शाब्दिक अर्थ ‘काट्नु’ वा ‘विच्छेद गर्नु’ भन्ने हुन्छ। धेरैले यसलाई जादुटुना वा भूतप्रेत भगाउने विधिका रूपमा बुझ्ने गर्छन्, तर यसको वास्तविक अर्थ निकै दार्शनिक छ। यस साधनाले बाहिरी शत्रुलाई होइन, बरु मानिसको मनभित्र रहेको सबैभन्दा ठूलो शत्रु— ‘अहंकार’ (आत्म-मोह) लाई जराबाटै काट्ने काम गर्छ।
उनको दर्शनका मुख्य पक्षहरू यस प्रकार छन्:
- भयसँगको सामना: च्योद साधकहरू गुम्बाभित्र मात्र होइन, डराउनुपर्ने निर्जन स्थानहरू जस्तै— मसानघाट, चिहान वा डरलाग्दा जङ्गलहरूमा गएर साधना गर्छन्। यसको उद्देश्य डरलाई लुकाउनु होइन, जित्नु हो।
- मारलाई ‘महादान’: माचिगले सिकाउनुभयो कि हाम्रा भित्री डर र बाधाहरूलाई लडेर होइन, बरु करुणा र प्रेमले जित्न सकिन्छ। उनले आफ्नो शरीरलाई मानसिक रूपमा टुक्रा-टुक्रा पारी ‘देवता र मारहरू’ (अदृश्य शक्तिहरू) को लागि भोजको रूपमा अर्पण गर्ने ‘लुइजिन’ (शरीर दान) साधनाको विकास गरिन्।
- चार प्रकारका ‘मार’ (बाधाहरू): उनले साधकमा आउने चार मुख्य मानसिक बाधाहरूलाई व्याख्या गरिन्:
- स्थूल मार: इन्द्रियले देख्ने र भोग्ने बाहिरी वस्तुप्रतिको मोह।
- सूक्ष्म मार: मनमा आउने अनियन्त्रित विचार र भावनाहरू।
- हर्ष वा देवपुत्र मार: साधनाको शक्ति वा सुखमा मात्तिएर घमण्ड गर्नु।
- अहंकार रुपी मार: ‘म’ भन्ने भाव वा आत्म-मोह (यो सबैभन्दा ठूलो बाधा हो)।
“तिम्रो सबैभन्दा ठूलो शत्रु तिम्रै अहंकार हो। यसलाई प्रज्ञा र करुणाको खड्गले काट र शून्यतामा विश्राम लेऊ।” — माचिग लाबड्रोन
३. गृहस्थ जीवन र तान्त्रिक मिलन
परम्परागत रूपमा सन्यासी भएर मात्र मुक्ति पाइन्छ भन्ने मान्यतालाई तोड्दै माचिग लाबड्रोनले गृहस्थ जीवन अपनाइन्। उनले भारतीय योगी थोपा भद्र सँग विवाह गरिन्। उनीहरूका सन्तानहरू पछि गएर उनकै च्योद परम्पराका मुख्य संवाहक बने। उनको जीवनले यो प्रमाणित गर्यो कि मातृत्व, गृहस्थ जीवन र उच्च स्तरीय आध्यात्मिक साधना (बुद्धत्व) सँगसँगै अगाडि बढ्न सक्छन्।
४. नेपाल र माचिग लाबड्रोन: पवित्र सम्बन्ध
नेपाल माचिग लाबड्रोनको साधना वंश र उनका गुरुहरूसँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ। विशेष गरी उनका मूल गुरु, भारतीय महासिद्ध फा दम्पा साङ्ये को तपोभूमि नेपाल नै थियो।
- फर्पिङ: काठमाडौँको फर्पिङस्थित असुर गुफा क्षेत्र गुरु पद्मसम्भवका साथै च्योद परम्पराका लागि पनि महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। यहाँ धेरै च्योद साधकहरूले सिद्धि प्राप्त गरेका छन्।
- मुस्ताङ र हिमालय: नेपालको मुस्ताङ र हिमाली भेगमा ‘च्योदजोङ गुम्बा’ जस्ता पवित्र स्थलहरू छन्, जहाँ ११औँ शताब्दीदेखि नै यो परम्पराको अभ्यास हुँदै आएको छ।
- बौद्धनाथ: बौद्ध महाचैत्य परिसर च्योद परम्पराका गुरुहरू र साधकहरूको सधैँ मिलनविन्दु रहेको छ। यहाँका गुम्बाहरूमा माचिग लाबड्रोनका थङ्का र मूर्तिहरू श्रद्धेय रूपमा पुजिन्छन्।
५. महामाताको रूपमा पहिचान
तिब्बती बौद्ध जगतमा माचिग लाबड्रोनलाई ‘युम छेन्मो’ अर्थात् ‘प्रज्ञापारमिता देवी’ को साक्षात मानव अवतार मानिन्छ। उनी आर्य तारा र येशे छोग्याल को ज्ञान-कायको रूप पनि हुन्।
कला र थङ्का चित्रहरूमा उनलाई सेतो रंगको शरीरमा, नृत्य गरिरहेको मुद्रामा देखाइन्छ। उनको दाहिने हातमा ‘डमरु’ (संसारको नश्वरताको आवाज) र देब्रे हातमा ‘घण्टा’ (प्रज्ञा र शून्यताको प्रतीक) हुन्छ। कहिलेकाहीँ उनले देब्रे हातमा कङ्लिङ (साधनामा प्रयोग हुने विशेष बाजा) लिएको पनि देखाइन्छ।
निष्कर्ष
माचिग लाबड्रोनको जीवनीले हामीलाई सिकाउँछ कि आध्यात्मिक शक्ति कुनै लिङ्ग वा जातमा सीमित हुँदैन। उनले स्थापित गरेको च्योद साधनाले आजको आधुनिक समयमा पनि मानसिक तनाव, डर र अहंकारबाट मुक्ति पाउन ठूलो सहयोग पुर्याउँछ। यदि तपाईं पनि आफ्नो मनको डरलाई जितेर करुणाको बाटोमा लाग्न चाहनुहुन्छ भने, ‘प्रज्ज्वलित माता’ माचिग लाबड्रोनको जीवनी एक अनुपम प्रेरणाको स्रोत हो।
