काठमाडौँका अमर संरक्षक: महासिद्ध ‘जामनः गुभाजु’ को दिव्य जीवन गाथा
एक बोधिसत्व जसले करुणाका लागि अन्न त्याग गरे र तन्त्र शक्तिले सहरको रक्षा गरे।
काठमाडौँको भित्री सहरका प्राचीन बहाल र साँघुरा गल्लीहरूमा आज पनि एउटा यस्तो नाम गुञ्जिन्छ, जसले श्रद्धा र विस्मय दुवै जगाउँछ— जामनः गुभाजु। उहाँ केवल एक पुरोहित वा तान्त्रिक मात्र हुनुहुन्नथ्यो; उहाँ पञ्चतत्वहरूमाथि विजय प्राप्त गरेका, वज्रयान परम्पराका एक महान् बोधिसत्व र सिद्ध पुरुष हुनुहुन्थ्यो। आउनुहोस्, उहाँको रहस्यमय र प्रेरणादायी जीवन यात्राको गहिराइमा प्रवेश गरौँ।
१. ‘जामनः गुभाजु’ नामको उत्पत्ति र करुणाको प्रतीक
महापण्डित मञ्जु बज्र बज्राचार्य कसरी जनजिब्रोमा ‘जामनः गुभाजु’ का रूपमा प्रसिद्ध हुनुभयो भन्ने प्रसङ्ग निकै मार्मिक र बोधिसत्वोचित छ। नेपाल भाषामा ‘जा’ को अर्थ ‘भात’ र ‘मनः’ को अर्थ ‘नखाने’ हुन्छ। अर्थात्, ‘भात नखाने गुरु’।
लोककथा अनुसार, एकपटक मञ्जु बज्रले आफ्नो दिव्य दृष्टि (सिद्धि) प्रयोग गरेर भान्सामा आफ्नी धर्मपत्नीले भात पकाउँदै गरेको दृश्य हेर्नुभयो। उहाँले देख्नुभयो कि इन्धनको अभावमा दाउरा सकिएपछि, परिवारलाई समयमै भोजन गराउनुपर्ने कर्तव्यबोधले उनकी पत्नीले आफ्नै खुट्टा चुल्होमा हालेर दाउराको रूपमा प्रयोग गरिरहेकी थिइन्।
पत्नीको यो अतुलनीय त्याग, सहनशीलता र करुणा देखेर उहाँ स्तब्ध हुनुभयो। यति धेरै शारीरिक कष्ट र बलिदानबाट तयार भएको भात खानुलाई उहाँले अधर्म र निष्ठुरता ठान्नुभयो। त्यसै क्षणदेखि उहाँले जीवनभर ‘भात नखाने’ कठोर व्रत लिनुभयो। उहाँको यही त्यागले उहाँलाई ‘जामनः गुभाजु’ को नामबाट अमर बनायो।
२. तान्त्रिक शक्ति र अहंकारको दमन
काठमाडौँको मरु टोलमा घटेको एक प्रसिद्ध घटनाले उहाँको तान्त्रिक सामर्थ्य र लोककल्याणकारी भावनालाई पुष्टि गर्छ। किंवदन्ती अनुसार, भारतबाट आएका एक अहङ्कारी तन्त्र साधकले आफ्नो सहायकको मुटु निकालेर पुनः जीवित पार्ने जस्ता विभ्रमपूर्ण जादु देखाएर मानिसहरूलाई तर्साइरहेका थिए।
जब ती जादुगरले आफ्नो शक्तिको घमण्ड देखाउँदै काठमाडौँका गुरुहरूलाई चुनौती दिए, तब जामनः गुभाजुले चिलको रूप धारण गरी आकासबाट झम्टेर जादुगरको हातबाट त्यो निकालिएको मुटु खोसेर उड्नुभयो।
आफ्नो शक्ति निस्तेज भएपछि जादुगर गुभाजुलाई खोज्दै विष्णुमती नदीको किनारमा पुगे। त्यहाँ उनले देखेको दृश्यले उनको होश उडायो। गुभाजुले नुहाउने क्रममा आफ्नो लुगा राख्न वा छायाका लागि एक विशाल रुखलाई आफ्नो एक खुट्टाले थिचेर बाङ्गो बनाइराख्नुभएको थियो र अर्को हातले बाख्रालाई घाँस खुवाइरहनुभएको थियो। यस्तो अलौकिक शक्ति देखेपछि जादुगरले आफ्नो गल्ती महसुस गरी माफी मागे। गुभाजुले भविष्यमा कहिल्यै शक्तिको दुरुपयोग नगर्ने सर्तमा मुटु फिर्ता गरिदिनुभयो।
३. शान्तिपुरको रहस्य र महा-खडेरीको अन्त्य
राजा प्रताप मल्लको शासनकालमा काठमाडौँ उपत्यकामा भीषण खडेरी परेको थियो। वर्षा नहुँदा हाहाकार मच्चिएपछि, राजाले जामनः गुभाजुको शरण लिए। गुभाजुले राजालाई स्वयम्भू महाचैत्य परिसरमा रहेको रहस्यमय शान्तिपुर मन्दिरको गोप्य कक्षमा लैजानुभयो। शान्तिपुरका सातवटा तान्त्रिक द्वारहरू खोल्न सक्ने सिद्धि केवल उहाँसँग मात्र थियो।
उहाँले राजालाई त्यहाँबाट ‘नागहरूको रगतले लेखिएको’ भनिने एक दुर्लभ ‘नाग साधना’ ग्रन्थ (कतिपय सन्दर्भमा ‘महामेघसूत्र’ सँग तुलना गरिन्छ) बाहिर निकाल्न लगाउनुभयो। जब राजाले गुभाजुको निर्देशन अनुसार उक्त ग्रन्थलाई बाहिर ल्याई सूर्यको प्रकाश देखाउनुभयो, तब उपत्यकामा तत्कालै मुसलधारे वर्षा सुरु भयो। नेपाल संवत् ७७८ (वि.सं. १६५८ आसपास) को शिलालेखले राजा प्रताप मल्लले नागहरूलाई प्रसन्न पार्न शान्तिपुरमा प्रवेश गरेको ऐतिहासिक तथ्यलाई पुष्टि गर्छ।
४. सामाजिक भेदभन्दा माथि: विशुद्ध ज्ञानको खोजी
जामनः गुभाजु एक सच्चा साधक हुनुहुन्थ्यो, जसले ज्ञान प्राप्तिका लागि जातपात र सामाजिक सीमाहरूलाई कहिल्यै पर्खाल मान्नुभएन। भनिन्छ, उहाँले तन्त्रको उच्च र गुह्य शिक्षा प्राप्त गर्न सहरको छेउमा बस्ने पोडे समुदायका एक सिद्ध गुरुसँग दीक्षा लिनुभएको थियो। वज्रयानमा गुरुको जात होइन, उसको ‘सिद्धि’ र ‘ज्ञान’ प्रधान हुन्छ भन्ने कुरा उहाँले चरितार्थ गर्नुभयो।
यसैगरी, बालकुमारी मन्दिरमा मध्यरातमा अष्टमात्रिका वा डाकिनीहरूले नृत्य गरिरहेका बेला, उहाँले निडर भई उनीहरूको साधना गरेर ‘मोहनी’ (सिद्धि प्राप्त तान्त्रिक गाजल/टीका) प्राप्त गर्नुभयो। उक्त मोहनी प्राप्त गरेपछि उहाँमा असाध्य रोग निको पार्ने, अदृश्य शक्तिहरूसँग संवाद गर्ने र नकारात्मक ऊर्जालाई वशमा राख्ने अद्भुत सामर्थ्य प्राप्त भयो।
५. बौद्ध साहित्य र चर्या गीतमा योगदान
उहाँ केवल चमत्कार देखाउने साधक मात्र नभई संस्कृत र नेपाल भाषाका प्रकाण्ड विद्वान् पनि हुनुहुन्थ्यो। उहाँले वज्रयान बौद्ध धर्मका गहिरा दर्शनहरूलाई समेटेर धेरै महत्वपूर्ण ग्रन्थ र स्तोत्रहरू रचना गर्नुभएको छ:
- वज्रभैरव साधना: मञ्जुश्रीको क्रोधित स्वरूप श्री वज्रभैरवको ध्यान र साधना विधि।
- महासमुद्र अभिगीति: मनको परम शून्यता र महामुद्रा (शून्यता र करुणाको मिलन) को दार्शनिक अन्वेषण।
- तारादेवी स्तोत्र एकविंशती: आर्या ताराका २१ स्वरूपहरूको भक्तिपूर्ण आराधना।
- चचा (चर्या गीति): विभिन्न देवी-देवताका स्तुतिमा आधारित आध्यात्मिक गीतहरू, जस्तै ‘नमामि’ र ‘श्री हारती’, जुन आज पनि काठमाडौँका बहालहरूमा पर्वका बेला गाइन्छन्।
६. अमर संरक्षकको रूपमा अन्तिम यात्रा
जामनः गुभाजुको भौतिक शरीरको अन्त्य पनि उहाँको जीवन जस्तै रहस्यमय रह्यो। उहाँ काठमाडौँको मुसुम बहाल (मञ्जुघोष विहार) स्थित आफ्नो ‘आगम’ (गोप्य पूजा कोठा) मा गहिरो समाधिमा बस्नुभएको थियो। उहाँले पत्नीलाई स्पष्ट निर्देशन दिनुभएको थियो— “म समाधिबाट आफैँ नउठुन्जेलसम्म यो ढोका नखोल्नु।”
तर, धेरै दिनसम्म भित्रबाट कुनै आवाज नआएपछि, पत्नीले उहाँको मृत्यु भएको आशंकामा विचलित भई ढोका खोलिन्। उहाँ निश्चल अवस्थामा हुनुहुन्थ्यो। गुरुको वचन भंग भएकाले उहाँको भौतिक देह त्याग भएको मानियो र परम्परा अनुसार अन्त्येष्टि गरियो।
यद्यपि, काठमाडौँका पुराना पुस्ताको विश्वास छ कि उहाँको चेतना अझै पनि यस सहरको सुरक्षाका लागि विचरण गरिरहेको छ। उहाँले भन्नुभएको थियो— “जबसम्म यस सहरमा दीन-दुःखी र असहायहरू रहन्छन्, म उनीहरूको रक्षाका लागि उपस्थित हुनेछु।” उहाँकै स्मरण र सम्मानमा मुसुम बहालका बासिन्दाले हरेक १२ वर्षमा ‘बाह्र वर्षे इनार’ (ज्यापू तुँ) सफा गर्ने विशेष धार्मिक अनुष्ठान गर्छन्, जसलाई उहाँको शक्तिसँग जोडिन्छ।
निष्कर्ष
महासिद्ध जामनः गुभाजुको जीवनले हामीलाई करुणा, नम्रता र आध्यात्मिक निष्ठाको मार्ग देखाउँछ। उहाँ काठमाडौँको सांस्कृतिक र तान्त्रिक वैभवको एक अविभाज्य नक्षत्र हुनुहुन्छ। उहाँको गाथाले आजको पुस्तालाई हाम्रो प्राचीन सम्पदा, वज्रयान बौद्ध धर्मको गहिराइ र पुर्खाहरूको ज्ञानलाई बुझ्न सदैव प्रेरणा दिइरहनेछ।
