महासन्धि दर्शनमा ऋग्पा: अद्वैत सजगताको मार्ग

महासन्धि दर्शनमा ऋग्पा भनेको के हो?

बुद्ध धर्मको उच्चतम अभ्यास अतियोग हो। यसलाई महासन्धि पनि भनिन्छ। तसर्थ, महासन्धि दर्शनमा ऋग्पा अभ्यासको स्थान सर्वोपरि मानिन्छ। ऋग्पा भनेको हाम्रो चित्तको आदि-अवस्था हो। यस अवस्थामा कुनै पनि द्वैत भावना हुँदैन। म र अरू भन्ने भेद यहाँ समाप्त हुन्छ। यस लेखमा हामी ऋग्पाको गहन पक्ष र अभ्यास बुझ्नेछौँ।

ऋग्पाको शाब्दिक अर्थ सजगता वा विशुद्ध विद्या हो। प्राविधिक रूपमा यो हाम्रो मूल स्वभावको प्रत्यक्ष चिनारी हो। हाम्रो सामान्य चित्तलाई तिब्बती भाषामा सेम् भनिन्छ। तर, यो सामान्य मन अविद्या र अज्ञानताले ढाकिएको हुन्छ। जब अज्ञानताको पर्दा उघ्रिन्छ, चित्तले आफ्नो वास्तविक स्वरूप चिन्छ। त्यसैलाई ऋग्पा भनिन्छ।

साथै, यो त्यही बुद्ध-स्वभाव वा तथागतगर्भ हो। यो प्रत्येक प्राणीमा अनादिकालदेखि विद्यमान हुन्छ। भगवान् बुद्धले बोधगयामा बुद्धत्व प्राप्त गर्दा यही सजगता पाउनुभएको थियो। त्यसैले ऋग्पा ज्ञानको आदि-भूमि हो।

आधारको त्रि-स्वभाव: क-दग, ल्हुन्डुब र थुग्जे

महासन्धि दर्शन अनुसार हाम्रो चित्तको आधारका तीनवटा अविभाज्य पक्षहरू हुन्छन्। यी पक्षहरूले बुद्धका तीन काय वा स्वरूपलाई प्रतिनिधित्व गर्छन्।

पहिलो पक्ष क-दग अर्थात् आदि-विशुद्धि हो। यसले चित्तको शून्य स्वभावलाई बुझाउँछ। यसको अर्थ आदिदेखि नै शुद्ध हुनु हो। यो आकाश जस्तै रिक्त र निर्मल हुन्छ। तसर्थ, कुनै पनि क्लेशले यसलाई दाग लगाउन सक्दैन। यसले बुद्धको धर्मकायलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ।

दोस्रो पक्ष ल्हुन्डुब अर्थात् स्वतः उपस्थिति हो। चित्त शून्य मात्र छैन, यो प्रकाशमय पनि छ। यसको प्रकृति नै स्वयं-प्रकाशित हुनु हो। उदाहरणका लागि, ऐनामा प्रतिबिम्ब देखा पर्ने क्षमता हुन्छ। त्यसैगरी ल्हुन्डुबले सम्पूर्ण दृश्यहरू प्रकट गर्ने शक्ति राख्छ। यसले संभोगकायलाई बुझाउँछ।

तेस्रो पक्ष थुग्जे अर्थात् सर्वव्यापी करुणा हो। यो ऋग्पाको ऊर्जा वा सक्रिय पक्ष हो। यो शून्यता र स्पष्टताको एकताबाट उत्पन्न हुने शक्ति हो। यही शक्तिले गर्दा प्राणीहरूको हितका लागि निर्माणकाय स्वरूपहरू प्रकट हुन्छन्।

ऋग्पा र सामान्य चित्त बीचको भिन्नता

ध्यान मार्गमा प्रवेश गर्न सेम् र ऋग्पा बीचको भिन्नता बुझ्नु अनिवार्य छ। सेम् भनेको हाम्रो द्वैतवादी साधारण मन हो। यो सधैँ राम्रो र नराम्रो वा सुख र दुःखमा अल्झिएको हुन्छ। वास्तवमा, यो कालो बादलले ढाकिएको सूर्य जस्तै हो।

अर्कातिर, ऋग्पा द्वैतभन्दा परको निर्विकल्प सजगता हो। ऋग्पामा विचारहरू आउँछन् र जान्छन्। यद्यपि, ऋग्पा ती विचारहरूबाट कत्ति पनि प्रभावित हुँदैन। जब एक सिद्ध गुरुले ङो-त्रोद अर्थात् प्रत्यक्ष परिचय गराउनुहुन्छ। तब मात्र साधकले पहिलो पटक आफ्नो चित्तको यो मौलिक अवस्था चिन्न सक्छ।

महासन्धि दर्शनमा ऋग्पा अभ्यासका दुई मार्ग

ऋग्पाको साक्षात्कार गरिसकेपछि त्यसलाई स्थिर बनाउन आवश्यक हुन्छ। यसका लागि महासन्धि दर्शनमा ऋग्पा साधनाका दुईवटा मुख्य गुह्य मार्गहरू छन्। ती हुन् त्रेक्च्यो र थोगल।

पहिलो मार्ग त्रेक्च्यो हो। यसको अर्थ कठोरतालाई काट्नु भन्ने हुन्छ। यो आदि-विशुद्धि वा क-दगको साधना हो। यसमा साधकले कुनै पनि प्रयास गर्दैन। विचारलाई नरोकी केवल वास्तविक स्वभावमा विश्राम गरिन्छ। यसले मानसिक तनाव र क्लेशलाई जरैदेखि काट्छ।

दोस्रो मार्ग थोगल हो। यसको अर्थ सिधै नाघ्नु भन्ने हुन्छ। यो स्वतः उपस्थिति वा ल्हुन्डुबको साधना हो। त्रेक्च्योमा स्थिरता प्राप्त गरेपछि यो अभ्यास गरिन्छ। यसबाट साधकले चित्तको प्रकाशलाई प्रत्यक्ष साक्षात्कार गर्दछ। यो अत्यन्तै तीव्र मार्ग हो। यसले साधकलाई यसै जीवनमा इन्द्रेणी-काय वा जालुस् प्राप्त गर्न मद्दत गर्दछ। अन्ततः यसले बुद्धत्वमा पुर्याउँछ।

दैनिक जीवनमा ऋग्पा अभ्यासको महत्व

ऋग्पा केवल गुम्बामा आँखा चिम्लिएर गरिने ध्यान मात्र होइन। महान् विद्याधर गुरुहरूका अनुसार यो दैनिक अभ्यास हो। दैनिक जीवनका हरेक गतिविधिमा सजगता कायम राख्नु नै वास्तविक साधना हो।

जब हामीलाई रिस वा लोभ जस्ता क्लेशको अनुभव हुन्छ। तब ती भावनालाई दबाउने प्रयास गर्नु हुँदैन। बरु, तिनलाई केवल ऋग्पाको सजगताबाट हेर्नुपर्छ। ती भावनाहरू आकाशमा आएका बादल जस्तै हुन्। तिनीहरू ऋग्पाको महासागरमा आफैँ विलीन भएर जान्छन्।

यस अवस्थालाई महासन्धिमा च्योग-झ्याग भनिन्छ। यसको अर्थ जस्तो छ त्यस्तै छोडिदिनु भन्ने हो। न त विचार हटाउने प्रयास गरिन्छ, न त पछि लाग्ने काम हुन्छ। केवल सहज सजगतामा विश्राम गरिन्छ।

निष्कर्ष: परम शान्ति र बोधिको मार्ग

ऋग्पाको निरन्तर पहिचान नै भवचक्र वा संसारबाट मुक्त हुने एकमात्र उपाय हो। साधकले आफ्नो चित्त नै आदि-बुद्ध समन्तभद्रको स्वरूप हो भनी अनुभव गर्दछ। त्यसपछि बाहिर कतै बुद्ध खोज्न भौंतारिनु पर्दैन।

यो मार्ग सुगम र प्राकृतिक छ। तर, यसका लागि योग्य गुरुको प्रत्यक्ष मार्गदर्शन आवश्यक पर्छ। साथै, साधकको अटल श्रद्धाको पनि नितान्त आवश्यकता पर्दछ।

यस अनमोल अतियोग मार्गको अभ्यासद्वारा सबैले लाभ लिऊन्। सम्पूर्ण प्राणीहरूले आफ्नो मौलिक स्वरूपलाई चिन्न सकून्। अन्तमा, सबैले निर्वाणको परम सुख प्राप्त गरून् भन्ने मङ्गल कामना गर्दछु। भवतु सब्ब मङ्गलम्।