नेपालको बौद्ध इतिहासमा धम्मवती गुरुमा एक यस्तो देदीप्यमान नक्षत्र हुनुहुन्छ, जसले केवल एउटा आध्यात्मिक मार्ग मात्र रोज्नुभएन, बरु नेपाली समाजमा महिला शिक्षा र सशक्तिकरणको नयाँ अध्याय नै आरम्भ गर्नुभयो। ललितपुरको पाटनमा जन्मिएर बर्माको कठोर कारागार जीवन भोग्दै नेपालमा बुद्ध धर्मको आलोक फैलाउनेसम्मको उहाँको यात्रा कुनै रोमाञ्चक चलचित्रको कथाभन्दा कम छैन। 

प्रारम्भिक जीवन र ज्ञानको अतृप्त प्यास

विक्रम संवत १९९१ मा ललितपुरको पाटनस्थित वकु बहालमा पिता हर्षमान शाक्य र माता हेराथकु शाक्यको कोखबाट ‘गणेश कुमारी शाक्य’ (पछि धम्मवती गुरुमा) को जन्म भएको थियो। उहाँको बाल्यकाल यस्तो समयमा बित्यो, जहाँ अन्धकाररुपी सामाजिक रुढीवादी परम्परा व्याप्त थियो। “छोरी मान्छेले अक्षर पढ्नु हुँदैन, घरको काममै सीमित हुनुपर्छ” भन्ने मान्यताका बीच पनि उहाँको हृदयमा भने बुद्ध धर्मको गहिरो अध्ययन गर्ने तीव्र अभिलाषा थियो।

यही ज्ञानको प्यास मेटाउन उहाँले १४ वर्षको कलिलो उमेरमै आफ्नो घर, परिवार र मातृभूमि छोडेर धर्मको खोजीमा बर्मा (म्यानमार) जाने अदम्य साहसी निर्णय गर्नुभयो।

बर्माको कष्टकर यात्रा र कारागार जीवन

त्यस कालखण्डमा नेपालबाट बर्मा पुग्नु आजको जस्तो सहज थिएन। हातमा कुनै सरकारी अनुमति पत्र (राहदानी) र प्रवेशाज्ञा बिना नै उहाँ अनजान बाटोमा निस्कनुभयो। भारतको कुशीनगरमा ६ महिनासम्म अनुमतिको पर्खाइमा बस्दा पनि सफलता हात नलागेपछि, उहाँले आसाम र नागाल्याण्डको घना र हिंस्रक जनावरले भरिएको जङ्गलको बाटो हुँदै पैदलै बर्मा प्रवेश गर्ने जोखिमपूर्ण मार्ग रोज्नुभयो।

बर्मा पुगेपछि वैधानिक कागजात नभएका कारण उहाँलाई घुसपैठको आरोपमा कारागार चलान गरियो। करिब दुई महिनासम्म कारागारको कष्टकर र दुर्गन्धित वातावरणमा बस्दा पनि उहाँको मनोबल रत्तिभर डगमगाएन। भनिन्छ, कारागारमै छँदा उहाँले सपनामा भगवान् बुद्धको दर्शन पाउनुभएको थियो, जसले उहाँलाई “आज तिमी मुक्त हुन्छौ” भनी ढाडस दिनुभएको थियो। नभन्दै, सोही दिन बर्माका तत्कालीन धार्मिक मन्त्री र स्थानीय गुरुहरूको पहलमा उहाँ कारागारबाट मुक्त हुनुभयो।

ज्ञानको प्राप्ति र ‘धर्माचार्य’ को उपाधि

कारागारबाट मुक्त भएपछि उहाँको वास्तविक साधना सुरु भयो। उहाँले बर्माको प्रसिद्ध खेमाराम विहारमा १२ वर्षसम्म कठोर अनुशासनमा रही ‘थेरवाद त्रिपिटक’ (बुद्ध वचनको सङ्ग्रह) को गहन अध्ययन गर्नुभयो। उहाँको लगनशीलता र मेधावी क्षमता यति उच्च थियो कि उहाँले बर्मामा विदेशी महिलाका लागि अत्यन्तै दुर्लभ र कठिन मानिने ‘सासनधज धम्माचरिय’ (धर्माचार्य) को सर्वोच्च उपाधि हासिल गर्नुभयो। यो उपाधि प्राप्त गर्ने उहाँ पहिलो नेपाली महिला हुनुहुन्थ्यो।

नेपाल फिर्ती र धर्मकीर्ति विहारको स्थापना

बर्माको लामो बसाइ र गहन अध्ययनपछि सन् १९६३ (विक्रम संवत २०२०) मा उहाँ नेपाल फर्कनुभयो। काठमाडौं फर्किएलगत्तै उहाँले श्रीघ: नघलमा ‘धर्मकीर्ति विहार’ को स्थापना गर्नुभयो। यो केवल पूजा गर्ने मन्दिर मात्र नभई, नेपालको पहिलो सक्रिय भिक्षुणी विहार बन्यो। यस विहारले परम्परागत पूजापाठको अवधारणालाई तोड्दै महिलाहरूका लागि शिक्षा, ध्यान र सामाजिक जागरणको केन्द्रको रूपमा क्रान्तिकारी भूमिका निर्वाह गर्न थाल्यो।

सामाजिक योगदान र साहित्यिक कृतिहरू

धम्मवती गुरुमा केवल एक धार्मिक गुरु मात्र हुनुहुन्न, उहाँ एक प्रखर साहित्यकार र समाज सुधारक पनि हुनुहुन्छ। उहाँले नेपाली र नेपाल भाषा (नेवारी) मा ५० भन्दा बढी पुस्तकहरू मौलिक लेखन तथा ३०० भन्दा बढी पुस्तिकाहरू अनुवाद तथा सम्पादन गर्नुभएको छ। उहाँको बर्मा यात्राको वृत्तान्त समेटिएको ‘स्नेही छोरी’ नामक आत्मकथात्मक पुस्तक निकै चर्चित छ, जुन विभिन्न भाषाहरूमा अनुवाद समेत भएको छ।

उहाँका मुख्य योगदानहरू:

• महिला सशक्तिकरण: सयौँ युवतीहरूलाई अनागारिका (भिक्षुणी) बन्न प्रेरित गर्ने र उच्च धार्मिक शिक्षाका लागि थाइल्याण्ड, बर्मा र श्रीलंकाजस्ता देशमा पठाउने कार्य।
• साक्षरता अभियान: सामाजिक रूपमा पछि परेका महिलाहरूका लागि बौद्ध शिक्षा, नैतिकता र साक्षरता कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्ने।
• अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध: नोबेल शान्ति पुरस्कार विजेता तथा बर्माकी नेत्री आङ सान सुकी नेपाल आउँदा गुरुमालाई भेट्न विशेष रूपमा धर्मकीर्ति विहार पुग्नुभएको थियो, जसले उहाँको अन्तर्राष्ट्रिय व्यक्तित्व र बर्मासँगको गहिरो सम्बन्धलाई झल्काउँछ।