गुरु पद्मसम्भव र नेपालको राजकुमारी शाक्यदेवी: फर्पिङको इतिहास र महामुद्रा सिद्धि
नेपालको काठमाडौं उपत्यकाको दक्षिणमा अवस्थित फर्पिङ (याङ्लेशों) बज्रयान बौद्ध धर्मावलम्बीहरूका लागि विश्वकै एक अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण र पवित्र तीर्थस्थल हो। बौद्ध जगतमा यस क्षेत्रलाई भारतको बोधगया जत्तिकै महत्त्व दिइन्छ, जसका कारण यसलाई “दोस्रो बोधगया” समेत भनिन्छ। यहाँको इतिहास महान् गुरु पद्मसम्भव (गुरु रिन्पोछे) र नेपाली राजकुमारी शाक्यदेवी (शाक्यदेमा) सँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ।
यो लेखमा हामी राजकुमारी शाक्यदेवीको रहस्यमय जीवन, गुरु पद्मसम्भवसँगको उहाँको अलौकिक भेट र फर्पिङको पवित्र भूमिमा उहाँहरूले प्राप्त गर्नुभएको सर्वोच्च ‘महामुद्रा सिद्धि’ को बारेमा विस्तृत चर्चा गर्नेछौं।
१. राजकुमारी शाक्यदेवीको परिचय र जन्मको कथा
बौद्ध इतिहास अनुसार, राजकुमारी शाक्यदेवी नेपालका राजा पुण्यधर (केही स्रोतहरूमा राजा कुशलधर उल्लेख गरिएको) की छोरी हुनुहुन्थ्यो। उहाँको जन्म निकै दुखद र आश्चर्यजनक परिस्थितिमा भएको थियो। जन्म हुने वित्तिकै उहाँकी आमाको देहावसान भयो। अशुभ मानिने डरले वा तत्कालीन परिस्थितिका कारण नवजात शिशुलाई मसानघाट (श्मशान) मा आमाको शवसँगै छाडिएको थियो।
किंवदन्ती अनुसार, ती शिशु राजकुमारीको रक्षा मसानघाटमा रहेका बाँदरहरूले गरेका थिए र उनीहरूकै रेखदेखमा उहाँ हुर्कनुभयो। प्रकृतिसँगको सामिप्य र पूर्वजन्मको संस्कारका कारण उहाँ बाल्यकालदेखि नै एक महान् योगिनीका रूपमा विकसित हुनुभयो र पछि काठमाडौं नजिकै साँखुको पवित्र क्षेत्रमा साधना गर्न थाल्नुभयो।
२. स्वयम्भूमा गुरु पद्मसम्भवसँगको ऐतिहासिक भेट
जब गुरु पद्मसम्भव साधना र धर्म प्रचारका क्रममा नेपाल आउनुभयो, उहाँको भेट शाक्यदेवीसँग स्वयम्भू महाचैत्य परिसरमा भएको थियो। एक अन्तर्दृष्टि भएका महासिद्ध गुरु भएकाले उहाँले शाक्यदेवीमा सामान्य मानिसमा नहुने विशेष लक्षणहरू देख्नुभयो।
शाक्यदेवीको हात र खुट्टामा हाँसको जस्तो जाली परेका औंलाहरू थिए, जुन तन्त्रयान बौद्ध दर्शनमा एक प्रबुद्ध ‘ज्ञान डाकिनी’ (बौद्ध देवी वा विदुषी) को ३२ लक्षणमध्ये एक मानिन्छ। उहाँलाई आफ्नो आध्यात्मिक यात्राको पूर्व-निर्धारित आध्यात्मिक सहचरी (कर्ममुद्रा) को रूपमा पहिचान गर्दै गुरु पद्मसम्भवले उहाँलाई फर्पिङको उच्च साधना यात्रामा सामेल गर्नुभयो।
३. फर्पिङ (याङ्लेशों) मा कठोर तपस्या र विघ्नबाधाहरू
फर्पिङको पवित्र असुर गुफा र याङ्लेशों गुफामा गुरु पद्मसम्भव र शाक्यदेवीले ‘श्री विषुद्ध हेरुका’ (याङदक हेरुका) को साधना सुरु गर्नुभयो। विषुद्ध हेरुका बुद्धको चित्त (मन) को उग्र रूप हो। उहाँहरूको साधना गहिराइमा पुग्दै गर्दा स्थानीय नकारात्मक शक्तिहरू र नागहरूले ठूलो अवरोध सिर्जना गरे।
यसको प्रभावस्वरुप नेपाल र आसपासका क्षेत्रमा लगातार तीन वर्षसम्म ठूलो खडेरी पर्यो। वर्षा नहुँदा अनिकाल र विभिन्न किसिमका महामारी फैलियो, जसले जनजीवनलाई कष्टकर बनायो।
४. वज्रकिलाय साधना र खडेरीको अन्त्य
यी विघ्नबाधाहरूलाई हटाउन र लोककल्याणका लागि गुरु पद्मसम्भवले भारतको नालन्दा विश्वविद्यालयबाट वज्रकिलाय (फुर्पा) तन्त्रका शक्तिशाली ग्रन्थहरू मगाउनुभयो। दूतहरू मार्फत ती ग्रन्थहरू नेपाल आइपुग्ने वित्तिकै चमत्कारिक रूपमा खडेरी अन्त्य भई मुसलधारे वर्षा भयो र सबै नकारात्मक शक्तिहरू शान्त भए।
विशेष नोट: फर्पिङको असुर गुफामा नै गुरु र शाक्यदेवीले ‘विशुद्ध हेरुका’ र ‘वज्रकिलाय’ को साधनालाई एकीकृत गरी महामुद्रा विद्याधर (Great Seal of Reality) को सर्वोच्च सिद्धि प्राप्त गर्नुभएको थियो। यही सिद्धिको प्रभावले गर्दा फर्पिङ आजका दिनसम्म बज्रयान बौद्ध धर्मको प्रमुख शक्तिपीठको रूपमा पुजिन्छ।
५. राजकुमारी शाक्यदेवी र येशे छोग्यालको मिलन
राजकुमारी शाक्यदेवीको आध्यात्मिक उचाइ यति विराट थियो कि तिब्बतकी महान् डाकिनी तथा गुरु पद्मसम्भवकी मुख्य शिष्या येशे छोग्याल स्वयम् उहाँलाई भेट्न नेपालको फर्पिङ आउनुभएको थियो।
येशे छोग्यालले शाक्यदेवीलाई श्रद्धापूर्वक सुन अर्पण गर्दै उपदेशको याचना गर्नुभयो। त्यस अवसरमा शाक्यदेवीले उहाँलाई तन्त्र साधनाका गहन पक्षहरू, महामुद्रा, र मृत्युपश्चातको अवस्था अर्थात् ‘बार्दो’ सम्बन्धी महत्त्वपूर्ण शिक्षाहरू प्रदान गर्नुभएको इतिहासमा उल्लेख छ। यसले शाक्यदेवी केवल एक सहचरी मात्र नभई एक पूर्ण गुरु हुनुहुन्थ्यो भन्ने पुष्टि गर्दछ।
६. इन्द्रेणी शरीर (Rainbow Body) र आध्यात्मिक विरासत
जीवनको अन्त्यमा राजकुमारी शाक्यदेवीले बौद्ध तन्त्रको सर्वोच्च अवस्था ‘इन्द्रेणी शरीर’ (Rainbow Body/जालुस) प्राप्त गर्नुभयो। यस अवस्थामा भौतिक शरीर पञ्चतत्वमा विलीन भई प्रकाशमय बन्दछ र केवल नङ र कपाल मात्र बाँकी रहन्छ। उहाँलाई वज्रवाराही देवीको ‘चित्त अवतार’ का रूपमा सम्मान गरिन्छ।
आज पनि फर्पिङमा शाक्यदेवी र गुरु पद्मसम्भवका पदचिन्हहरू, हातका छापहरू र साधना गुफाहरूको दर्शन गर्न विश्वभरबाट हजारौं तीर्थयात्रीहरू पुग्ने गर्छन्।
निष्कर्ष
राजकुमारी शाक्यदेवी नेपाली माटोकी एक बिर्सनै नहुने आध्यात्मिक विभूति हुनुहुन्छ। गुरु पद्मसम्भवको यात्रामा उहाँको भूमिका केवल सहयोगीको रूपमा मात्र सीमित थिएन, बरु उहाँ एक प्रबुद्ध गुरु, योगिनी र डाकिनीको रूपमा स्थापित हुनुहुन्थ्यो। फर्पिङको याङ्लेशों क्षेत्रमा उहाँहरूले प्राप्त गर्नुभएको सिद्धिले नै आज नेपाललाई विश्व बौद्ध जगतमा एक अद्वितीय र महत्त्वपूर्ण स्थान दिलाएको छ।
के तपाईंले फर्पिङको असुर गुफा भ्रमण गर्नुभएको छ?
यदि छैन भने, काठमाडौंको कोलाहलबाट नजिकै रहेको यो पावन भूमिमा पुगेर राजकुमारी शाक्यदेवी र गुरु रिन्पोछेको ऊर्जा महसुस गर्नुहोस्। आध्यात्मिक शान्ति र इतिहासको यो संगम पक्कै पनि अविस्मरणीय हुनेछ।
