नेपालका सिद्ध वज्राचार्यहरू: तन्त्र, संगीत र चमत्कारको महान् आध्यात्मिक विरासत
कल्पना गर्नुहोस्— एउटा अद्भूत र लोभलाग्दो दृश्य। हुस्सुले ढाकेको एउटा विशाल र शान्त सरोवर छ, जसले प्राचीन नेपालमण्डलको रहस्यमय वातावरणको झझल्को दिन्छ। त्यस सरोवरको बीचमा एउटा सानो काठको डुङ्गा सुस्तरी तैरिरहेको छ। डुङ्गामा काषाय वस्त्र (गेरुवा रङको लुगा) धारण गरेका एक बौद्ध भिक्षु परम शान्तिमा ध्यानमग्न छन्। डुङ्गामा बाँधिएका पञ्चरङ्गी पताकाहरू (लुुङता) हावामा सुस्तरी फर्फराइरहेका छन्। पानी स्थिर छ, र टाढा क्षितिजमा ‘भवसागर’ (दुःखको सागर) बिस्तारै एउटा सुनौलो दिव्य प्रकाशमा परिणत भइरहेको छ।
यो अद्भूत दृश्यले नेपालको त्यो प्राचीन वज्रयान बौद्ध परम्परालाई दर्शाउँछ, जसलाई शताब्दीयौँदेखि यहाँका सिद्ध वज्राचार्यहरूले संरक्षण गर्दै आएका छन्। नेवारी साहित्य, वंशावली र इतिहासमा ३२ जना सिद्ध वज्राचार्यहरूको विशेष वर्णन पाइन्छ, जसले आफ्नो कठोर साधना र तान्त्रिक शक्तिले असम्भवलाई सम्भव तुल्याएका थिए।
१. नेपालका प्रसिद्ध ३२ सिद्ध वज्राचार्यहरूको नामावली
बौद्ध विद्वान पण्डित बद्रीरत्न वज्राचार्यका अनुसार ती ३२ महासिद्धहरू र उनीहरू आबद्ध रहेका ऐतिहासिक विहारहरूको सूची यस प्रकार छ:
२. महान् सिद्धहरूका विस्मयकारी जीवनगाथा
यी सिद्धहरू केवल नाममा मात्र सीमित छैनन्; उनीहरूको जीवनका घटनाहरूले नेपालको इतिहास र संस्कृतिलाई आकार दिएका छन्।
शान्तिकराचार्य
गौड देशका राजकुमार भए तापनि उनले राजसुख त्यागेर भिक्षु जीवन रोजे। महामञ्जुश्रीले उत्पत्ति गराउनुभएको स्वयम्भूको ज्योतिरूप कलियुगमा मानिसहरूको पाप कर्मले गर्दा लोप हुन सक्ने देखेर, उनले त्यसलाई ‘महाचैत्य’ निर्माण गरी सुरक्षित रूपमा छोपिदिए। नेपालमा परेको भयानक खडेरी अन्त्य गर्न उनले साधनाको बलमा नागराजहरूलाई वशमा पारी मण्डल बनाएर वृष्टि (वर्षा) गराएका थिए। उनको यो कार्य आज पनि ‘शान्तिपुर’ गुफाको रहस्यसँग जोडिएको छ।
वाग्वज्र
यिनी मन्त्र सिद्धिका धनी थिए। किंवदन्ती अनुसार, उनी दैनिक काशीको मणिकर्णिका घाटमा स्नान गर्न जान्थे। उनले आफ्नो मन्त्र शक्तिको बलमा काशीको स्वयम्भू चैत्यलाई आकाश मार्गबाट उडाएर काठमाडौँ ल्याई ‘काठेसिम्भु’ (सिघ: चैत्य) को रूपमा स्थापना गरेका थिए, जसको दर्शन गर्नाले काशी गएसरह फल प्राप्त हुने जनविश्वास छ।
सुरतवज्र
महान् तान्त्रिक सुरतवज्र ल्हासामा आफ्नो विद्वत्ता देखाएर फर्कँदा ब्रह्मपुत्र नदीमा बाढी आएको थियो। डुङ्गा नपाएपछि, उनले आफ्नो रातो पछ्यौरा (चीवर/कसायगा) पानीमा ओछ्याएर त्यसमाथि बसी चर्या गीत गाउँदै, मन्त्र बलले नदी पार गरेका थिए। यो घटना वज्रयान परम्परामा अत्यन्त चर्चित छ।
लीलावज्र
काठमाडौँको नामाकरणसँग जोडिएको ‘काष्ठमण्डप’ निर्माणमा यिनको मुख्य भूमिका थियो। उनले आफ्नो तान्त्रिक शक्तिले एक कल्पवृक्ष (दिव्य वृक्ष) का रूपमा आएका देवतालाई चिनेर रोके र एउटै विशाल रुखको काठबाट काठमाडौँको प्रसिद्ध काष्ठमण्डप (मरु सत्त:) निर्माण गराए।
शाश्वतवज्र
यिनले सूर्यलाई ढाक्ने बादललाई मन्त्र बलले तानेर धर्तीमा झारिदिएका थिए। काठमाडौँको टुँडिखेल नजिकै अवस्थित श्रीवज्रवीर महाकाल र श्रीकालीका देवीको स्थापना र प्राण-प्रतिष्ठा उनैले गरेका हुन्, जसलाई आज पनि हिन्दु र बौद्ध दुवैले श्रद्धापूर्वक पुज्ने गर्छन्।
३. चर्या गीत (चचा): वज्रयानको साङ्गीतिक विरासत
सिद्ध वज्राचार्यहरू केवल साधक मात्र थिएनन्, उनीहरू महान् कवि, रचनाकार र संगीतज्ञ पनि थिए। उनीहरूले आफ्ना गहन आध्यात्मिक र शून्यताका अनुभवहरूलाई ‘चर्या गीत’ (नेवारीमा: चचा) मार्फत व्यक्त गरेका छन्।
यी गीतहरू केवल मनोरञ्जनका लागि नभई, साधनाको एउटा अङ्ग हुन्। यी गीतहरू विभिन्न शास्त्रीय राग र तालमा आधारित हुन्छन्, जस्तै राग धनश्री, मध्यम, मालश्री आदि। रत्नवज्र, लीलावज्र, र सुरतवज्र जस्ता आचार्यहरूले थुप्रै तान्त्रिक ग्रन्थ र चर्या गीतहरूको रचना गरेर नेपाली साहित्य र संगीतलाई समृद्ध बनाएका थिए। यी गीत गाउँदा विशेष मुद्रा र नृृत्य (चर्या नृत्य) को पनि प्रयोग गरिन्छ।
४. वज्राचार्य बन्ने प्रक्रिया र कठिन शिक्षा
वज्राचार्य पद प्राप्त गर्नु वंशानुगत मात्र नभई, यो अत्यन्त कठिन र मर्यादित विषय हो। यसका लागि बालक अवस्थादेखि नै उचित गुरुको सामिप्यमा रहेर विनयपूर्वक अध्ययन गर्नुपर्छ।
- प्रव्रज्या संवर (बरे छुइगु): सर्वप्रथम बालकलाई चार दिनका लागि भिक्षु बनाइन्छ, जसलाई नेवारीमा ‘बरे छुइगु’ भनिन्छ।
- अध्ययन र साधना: नियम अनुसार मुण्डन गरी लामो समयसम्म बौद्ध सूत्र र तन्त्र शास्त्रहरूको गहन अध्ययन गर्नुपर्छ।
- वज्राचार्य अभिषेक (आचार्य ल्युइगु): योग्य भएपछि मात्र ‘वज्राचार्य अभिषेक’ दिइन्छ। यो अभिषेकले मात्र उनीहरूलाई तान्त्रिक विधि, पूजापाठ र सामाजिक धार्मिक कार्यहरू गर्ने आधिकारिकता प्रदान गर्दछ।
५. संरक्षणको आवश्यकता
समयको अन्तरालमा वज्रयानी बौद्ध धर्मका कतिपय गुह्य पक्षहरू ओझेलमा पर्दै गएका छन्। धेरै पुराना पाण्डुलिपिहरू (थ्यासफू) र ग्रन्थहरू वैदेशिक आक्रमण, आगलागी वा संरक्षणको अभावमा नष्ट भएका छन्।
यद्यपि, काठमाडौँ उपत्यकाका १८ मुख्य महाविहारहरू र त्यहाँका समर्पित वज्राचार्यहरूले अझै पनि यो प्राचीन परम्परालाई जीवित राखेका छन्। गुह्य पूजा, नित्य पूजा र जात्राहरू मार्फत यो संस्कृति आजसम्म धानिएको छ।
“सिद्ध वज्राचार्यहरूले देखाएको मार्ग र उनीहरूले छोडेका सांस्कृतिक धरोहरहरू हाम्रा लागि अमूल्य निधि हुन्।”
उनीहरूको जीवनी र कृतिहरूले हामीलाई तन्त्र, दर्शन र संगीतको गहिरो सम्बन्ध बुझ्न मद्दत गर्दछ। यो रहस्यमय र शक्तिशाली परम्पराको संरक्षण गर्नु आजको आवश्यकता हो, ताकि भविष्यका पुस्ताले पनि यो आध्यात्मिक प्रकाश र ज्ञान प्राप्त गर्न सकून्।
