बौद्ध दर्शनको एउटा अत्यन्तै गहिरो, वैज्ञानिक र प्रभावशाली विधा हो— बज्रयान। यो विशेष लेखमा हामी विद्याधर आचार्य महायोगी श्रीधर राणा रिन्पोछेले प्रदान गर्नुभएको बज्रयानका गूढ शिक्षाहरू, यसको दार्शनिक पक्ष र ऐतिहासिक महत्त्वका बारेमा चर्चा गर्नेछौं।

१. बज्रयानको मूल शिक्षा: प्रभास्वर चित्त

विद्याधर आचार्य महायोगी श्रीधर राणा रिन्पोछेका अनुसार, बज्रयान साधनाको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण र आधारभूत पक्ष ‘प्रभास्वर चित्त’ को पहिचान गर्नु हो। भगवान बुद्धले अंगुत्तर निकायमा स्पष्ट भन्नुभएको छ—

“पभस्सरमिदं भिक्खवे चित्तं…”

यसको अर्थ हो, हे भिक्षुहरू! हाम्रो चित्त (मन) स्वभावैले देदिप्यमान, शुद्ध, निर्मल र प्रकाशमय छ।

• आगन्तुक क्लेश: हाम्रो मनमा देखिने रिस, राग, द्वेष र मोह जस्ता विकारहरू चित्तको स्थायी स्वभाव होइनन्। यी केवल ‘आगन्तुक’ (बाहिरबाट आएका पाहुना) मात्र हुन्।
• सुनको उदाहरण: जसरी हिलोमा पुरिएको सुनलाई धोइपखाली गरेपछि त्यसको वास्तविक चमक पुनः प्रकट हुन्छ, त्यसैगरी साधनाद्वारा मनमा लागेको आगन्तुक मैलो हटाउँदा बुद्धत्वको दर्शन हुन्छ। बज्रयानले यही निहीत स्वभावलाई साक्षात्कार गराउँछ।

२. महायान र बज्रयानको अभिन्न सम्बन्ध

धेरैमा एउटा भ्रम छ कि बज्रयान र महायान अलग-अलग सम्प्रदाय हुन्। तर, रिन्पोछेले स्पष्ट पार्नुभए अनुसार, बज्रयान महायानकै एक विकसित, विशिष्ट र शक्तिशाली पद्धति हो। यो महायानभन्दा पृथक होइन।

प्रसिद्ध आचार्य अद्वयबज्र (मैत्रीपा) का अनुसार महायानलाई दुईवटा मार्गमा विभाजन गरिएको छ:

• पारमितायन: जसमा ६ वा १० पारमिताहरूको लामो समयसम्म अभ्यास गरिन्छ। यसलाई हेतुयान पनि भनिन्छ।
• मन्त्रायन (बज्रयान): जसमा मन्त्र, मुद्रा, समाधि र देवता योगको विशेष विधिद्वारा अत्यन्त तीव्र गतिमा फल प्राप्त गरिन्छ।

३. नेपाल: बज्रयानको ऐतिहासिक उद्गम स्थल

नेपालको भूमि बज्रयानका महासिद्धहरूको तपोभूमि हो। रिन्पोछेद्वारा उल्लेख गरिएका केही ऐतिहासिक तथ्यहरूले नेपालको गौरव बढाउँछन्:

• आचार्य अद्वयबज्र (मैत्रीपा): लुम्बिनी/कपिलवस्तु क्षेत्रमा जन्मिएका यी महान नेपाली आचार्यले बज्रयानको दर्शन र साधना पद्धतिलाई भारतवर्ष र तिब्बतसम्म फैलाउन ठूलो भूमिका खेल्नुभयो।
• गुरु पद्मसम्भव: ८औँ शताब्दीमा काठमाडौंको फर्पिङस्थित असुर गुफामा साधना गरी उहाँले महामुद्रा सिद्धि प्राप्त गर्नुभयो। उहाँकै माध्यमबाट बज्रयानको ज्योति तिब्बतसम्म पुग्यो।

४. बज्रयानलाई किन ‘फलयान’ भनिन्छ?

साधारणतया अन्य आध्यात्मिक मार्गहरूमा बुद्धत्वलाई भविष्यमा प्राप्त गरिने ‘लक्ष्य’ मानिन्छ। तर बज्रयानको अद्वितीय विशेषता भनेको यसलाई ‘फलयान’ भनिनु हो।

• यसमा साधकले आफूभित्र पहिलेदेखि नै रहेको ‘बुद्ध स्वभाव’ लाई आधार र फल दुवै मानेर साधना गर्दछ।
• हामी भविष्यमा बुद्ध बन्ने होइन, हामीभित्र बुद्धत्व छ, केवल त्यसलाई उघार्ने काम मात्र बाँकी छ भन्ने मान्यता यसले राख्छ। यसले समयको बचत गर्छ र साधकलाई छिटोभन्दा छिटो अनुभूतिको स्तरमा पुर्‍याउँछ।

५. अभिषेक र गुरु परम्पराको महत्त्व

बज्रयानमा अभिषेक (दीक्षा) को ठूलो महिमा छ। विद्याधर आचार्य महायोगी श्रीधर राणा रिन्पोछेका अनुसार, योग्य गुरुबाट विधिपूर्वक अभिषेक र ‘आगम’ प्राप्त नगरी तन्त्रको साधना गर्नु हुँदैन।

बज्रयानमा गुरु-शिष्यको अविच्छिन्न परम्परा हुन्छ, जहाँ शाक्यमुनि बुद्ध वा वज्रधरदेखि अहिलेसम्मका सिद्ध गुरुहरूले अनुभवसिद्ध ज्ञान कर्ण-परम्पराबाट हस्तान्तरण गर्दै आएका छन्। यो परम्पराले नै शिक्षाको शुद्धता, वीर्य र शक्तिलाई कायम राख्छ।

६. साधनाको प्रमाण: थुक्दाम

बज्रयान साधना कति वैज्ञानिक र शक्तिशाली छ भन्ने कुराको प्रमाण उच्च योगीहरूको मृत्युको समयमा देखिन्छ। रिन्पोछेले उदाहरण दिनुभए अनुसार, कतिपय महासिद्धहरू चिकित्सकीय रूपमा मृत घोषित भए पनि हप्तौँसम्म ध्यानकै आसनमा रहन्छन्। शरीर गल्दैन र अनुहारमा तेज कायमै हुन्छ।

यसको एक ज्वलन्त उदाहरण क्याब्जे चोग्ये ठिछेन रिन्पोछे हुनुहुन्छ, जो सन् २००७ मा परिनिर्वाण हुँदा १७ दिनसम्म ‘प्रभास्वर चित्त’ को ध्यानमा (थुक्दाम) रहनुभएको थियो। यसले बज्रयानको साधना र शरीर-मनको सूक्ष्म सम्बन्धलाई आधुनिक विज्ञानसामु पनि प्रमाणित गर्दछ।