‘खान्द्रो’ को वास्तविक अर्थ: के यो केवल महिलाहरूसँग सम्बन्धित छ?
‘खान्द्रो’ को शाब्दिक अर्थ र लैङ्गिक भ्रम
तिब्बती भाषामा ‘खान्द्रो’ शब्द दुई अक्षरले बनेको छ: ‘खा’ जसको अर्थ ‘आकाश’ वा ‘शून्यता’ हो, र ‘ड्रो’ जसको अर्थ ‘हिँड्नु’ वा ‘विचरण गर्नु’ हो। यसर्थ, यसको शाब्दिक अर्थ ‘आकाशगामी’ वा ‘आकाशमा विचरण गर्ने’ हुन आउँछ।
वर्तमान समयमा ‘खान्द्रो’ लाई केवल स्त्रीलिङ्ग वा महिलासँग मात्र जोडेर हेर्ने गरिन्छ, जुन एउटा अपूर्ण बुझाइ हो। रिन्पोछे स्पष्ट पार्नुहुन्छ कि ‘खान्द्रो’ तत्त्व न त पुरुष हो, न त महिला। यो एउटा ऊर्जा वा चेतनाको अवस्था हो, त्यसैले यो शब्द पुरुष र महिला दुवै साधकका लागि प्रयोग हुन सक्छ।
परमार्थ सत्य: चित्त र विचारको खेल
जब हामी आध्यात्मिक वा ‘परमार्थ’ तहमा कुरा गर्छौं, तब गुरु रिम्पोछे स्वयं तपाईंको आफ्नो ‘चित्त’ वा ‘मन’ हो। र यो चित्त सदैव ‘खान्द्रो’ हरूबाट घेरिएको हुन्छ। यहाँ ‘खान्द्रो’ भन्नाले हाम्रा अनगिन्ती विचारहरू (तिब्बतीमा ‘नाम्तोक’) लाई जनाउँछ। हाम्रो मनमा उठ्ने क्रोध, ईर्ष्या, घमण्ड, करुणा वा प्रेम जस्ता हरेक भाव र संवेगहरू नै वास्तवमा ‘खान्द्रो’ हुन्।
यी विचारहरूलाई ‘आकाशगामी’ किन भनियो? किनकि यिनीहरूको गति अकल्पनीय हुन्छ। यदि तपाईंले अहिले नै सगरमाथाको चुचुरो वा अमेरिकाको न्युयोर्क शहरबारे सोच्नुभयो भने, तपाईंको मन एकै पलमा त्यहाँ पुग्छ। यसका लागि कुनै हवाईजहाज वा यातायातको साधन चाहिँदैन। विचारहरूको यही स्वतन्त्र, तीव्र र अबाध गतिकै कारण यिनीहरूलाई ‘खान्द्रो’ अर्थात् ‘आकाशगामी’ भनिएको हो।
सजगताको मार्ग
सात-लाइन प्रार्थनामा भनिएको
“खोर दु खान्द्रो माङपो कोर”
को अर्थ हो— “(गुरु) धेरै खान्द्रोहरूको घेराले घेरिनुभएको छ।” यसको भित्री अर्थ हो, हाम्रो चित्त हरेक क्षण लाखौं-करोडौं विचाररूपी ‘खान्द्रो’ हरूबाट घेरिएको छ। हामी विचारहरूको एउटा विशाल र अनियन्त्रित समूहसँगै बाँचिरहेका छौं।
यस्तो अवस्थामा, “गुरुको अनुसरण गर्नु” को वास्तविक अर्थ हो— आफ्नो चित्तमा उठिरहेका यी अनगिन्ती विचारहरूप्रति उच्चतम स्तरको सजगता वा सचेतना कायम राख्नु। जब हामी आफ्ना विचारहरूलाई बिना कुनै भेदभाव, बिना कुनै मोह वा द्वेष, केवल साक्षीभावले हेर्न सक्षम हुन्छौं, तब मात्र हामीले गुरुको वास्तविक आशिष् प्राप्त गर्न सक्छौं।
निष्कर्ष
‘खान्द्रो’ कुनै बाहिरी रहस्यमय नारी शक्ति मात्र होइन, यो त हाम्रै चित्तको स्वाभाविक गतिशीलता र ऊर्जा हो। यसलाई लैङ्गिक घेरामा कैद गर्नु यसको गहिरो अर्थलाई सीमित गर्नु हो। यसको वास्तविक सान्दर्भिकता त आफ्नै विचारहरूको असीमित गतिलाई चिन्नु र तीप्रति पल-पलमा सजग रहनुमा छ।
उपमा: जसरी आकाशमा बिजुली चम्कँदा वा हावा चल्दा कुनै भौतिक पर्खालले रोक्न सक्दैन, त्यसरी नै हाम्रा विचाररूपी ‘खान्द्रो’ हरू पनि मनको आकाशमा स्वतन्त्र रूपमा विचरण गर्छन्। यिनीहरूलाई नियन्त्रण गर्न खोज्नुभन्दा, यिनीहरूको स्वभावलाई बुझेर केवल ‘सजगताको प्रकाश’ ले हेर्नु नै साधनाको सही मार्ग हो।
