Category: लेख

बसन्त महर्जन कुनै पनि असल काम थाल्नका लागि गौतम बुद्धले निश्चित समय पर्खन भनेका छैनन् । अन्य समाजमा यसलाई ‘शुभ मुहूर्त’ भन्ने चलन छ तर बौद्ध समाजमा यस्तो छैन । बुद्धका अनुसार असल काम थालनी हुने सबै समय शुभमुहूर्त नै हुन्छ । यही धर्मले सिंचित भारतीय समाजमा एउटा काव्यात्मक हिन्दी कहावत छ, ‘जब जागा तब सबेरा’ । स्वयम्भू महाचैत्यको पश्चिमतिर काठमाडौं उपत्यका प्रवेश गर्ने केही बाटा छन् र कोही कोही निश्चित बाटो प्रयोग गर्दैनथे किनभने ती बाटा प्रयोग गर्दा सबैभन्दा पहिला स्वयम्भू महाचैत्यको दर्शन हुन्छ । स्तूपको दर्शन गर्नु अशुभ…

Read More

बसन्त महर्जन प्राचीन बौद्ध वाङमयहरूमा ‘लुम्बिनी’ शब्दको प्रयोग बडो विशिष्ट र शालीनताका साथ हुने गर्दछ । आजभोलि पनि कसैले ‘लुम्बिनी’ नाम लिनुमात्रै पर्दछ, संसार भरका बौद्धहरू गौतम बुद्धको जन्मस्थल भनी बुझ्दछन् र श्रद्धाले झुक्छन् । अन्य सम्प्रदायबाट आएकाहरू पनि यसमा सद्भाव राख्छन् । लुम्बिनी कसैका लागि पर्यटकीय स्थल होला तर बौद्धहरूका लागि भने यो पर्यटकीय गन्तव्य मात्रै नभएर तीर्थस्थल नै हो । किन भने ई.पू. ५६३ को वैशाख पूर्णिमाका दिन यहाँ गौतम बुद्ध जन्मेका थिए । यसैले बौद्धहरू यहाँ आएर श्रद्धा व्यक्त गर्दछन् । बुद्धकै अनुसार चार संवेजनीय स्थलहरूमा एक…

Read More

भिक्षु कृष्णमान चार महान् विश्व प्रसिद्ध तीर्थस्थलहरू हुन्ः बुद्ध जन्मस्थल लुम्बिनी, ज्ञान प्राप्तिस्थल बोधगया, धर्मचक्र प्रवर्धन स्थल सारनाथ, महापरिनिर्वाण स्थल कुशीनगर । यी चार पावन तीर्थस्थलमध्ये बुद्ध जन्मस्थल लुम्बिनीलाई प्रमुख एवं महत्वपूर्ण मानिन्छ । किनभने बुद्ध दर्शनको उद्गम स्थल नै लुम्बिनी उद्यान हो, जहाँ गौतमबुद्धको जन्म भयो वैशाख पूर्णिमाको दिन । बुद्धले आजकै दिन बुद्धत्व प्राप्त गर्नुभएको र आजकै दिन देह त्याग गर्नुभएकाले बुद्ध जयन्तीलाई त्रियोग महोत्सवको नामले पनि पुकार्ने गरिन्छ । लुम्बिनी बुद्धको जन्मस्थल भएकाले नै बौद्ध इतिहासमा नेपालले अद्वितीय स्थान हुन पुगेको हो । बुद्धको जन्मस्थलमा तीर्थाटन हुन…

Read More

बसन्त महर्जन गौतम बुद्ध (ई.पू. ५६३–४८३) को जन्म स्थल लुम्बिनी र गृहनगर प्राचीन कपिलवस्तु रहेको विवरण बौद्ध ग्रन्थलगायत विभिन्न ऐतिहासिक स्रोतहरूमा पाइन्छन् । ऐतिहासिक तथा पुरातात्विक प्रमाणहरूले पुष्टि गरे अनुसार यी दुबै स्थलको अवस्थिति वर्तमान समयमा नेपालको भूक्षेत्रभित्र पर्दछन् । संयुक्त राष्ट्रसंघअन्तर्गत युनेस्कोको विश्व सम्पदा सूचिमा समेत सूचिकृत लुम्बिनी राजधानी काठमाडौंबाट ३०० किमी दक्षिण पश्चिम रूपन्देही जिल्लामा पर्दछ । त्यहाँबाट पनि २८ किमी पश्चिममा प्राचीन कपिलवस्तु राज्यको राजधानी र अन्य स्थलको भग्नावशेष रहेका छन् । बुद्धकालीन समयको राजनीतिक भूगोल हेर्दा यस क्षेत्रमा १६ वटा ठुल्ठुला र शक्तिसम्पन्न राज्यहरू थियो जसलाई…

Read More

चोग डीबी गुरुङ २५६४औं बुद्ध जयन्तीको पावन अवसरमा देश बिदेशमा रहनु भएका सम्पूर्ण दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीहरुमा हार्दिक मंगलमय शुभकामना ! अहिले सम्पूर्ण विश्व कोरोनाको कहरबाट पिडित भएका छन् । जनजीवन अशान्त भएका छन् । यस्तो दुःखत घडिमा सम्पूर्ण मानवलाई तथागतले रोग–प्रतिरोधात्मक क्षमता प्रदान गरुन् । ‘नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस ।’ ‘इतिपिसो भगवा अरहम् विज्जचरण सम्पन्न सुगतो लोकविदो अनुत्तरो पुरिसद्धम शारथी शास्त देवमनुसानो बुद्ध भगवती ।’ अर्थात भगवान बुद्धको जन्म ६२३ इसापूर्व लुम्बिनी शालाबागमा महामाया देवीको कोखबाट भएको थियो । उनी कपिलबस्तुका शाक्य वंशका राजा शुद्धोधनका पुत्र थिए । उनले…

Read More

सांगे लेग्देन गुरुङ (भूपेन) यहाँ पाच विषयमा चर्चा गरेको छु । कृपया कुनै कमीकमजोरी भएमा प्रतिक्रिया गरिदिनु होला । १) बुद्धपूर्णिमाको महत्त्व २) बुद्धजयन्ती नेपाल र राष्ट्रसंघले मनाउन सुरुवात ३) बुद्ध धर्म र महिमा ४ यो विपत्तिको अवस्थामा कसरी बुद्ध पूर्णिमा मनाउने ५) प्रसंग बुद्ध धर्मको त्रिकालको सम्पूर्ण बुद्धबोधिसत्व र मेरो मूलगुरु श्रद्धेय खेन्पो साङ्गे राङज्युङ रिन्पोक्षे ज्युको चरणगमन, हामी सबै प्राणीमा बुद्धताको हेतु भएरै पनि राग, द्वेष, अविद्या, ईर्ष्या, अहंले ग्रसित भई सांसारीक प्राणी हुन बाध्य छौँ । यस्तो क्लेशबाट शीघ्र मुक्त हुँदै परमसत्य बोधार्थ सदैव गुरुप्रति सदमार्गको अपेक्षा…

Read More

बसन्त महर्जन गौतम बुद्ध ई.पू. ५२८ को वैशाख पूर्णिमाका दिन उरुबेलामा बुद्धत्व प्राप्त गरी धर्मचक्र प्रवत्र्तनका लागि सारनाथतर्फ जाँदै गर्दा गया र बोधिवृक्षको बीच बाटोमा उपक नामका आजीवकसँग भेट भएको थियो । उनी नाङ्गा साधु थिए । बुद्धको मुखमुद्रा अचम्म लाग्दो गरी तेजिलो र आकर्षक जीउडाल देखेर उपकले सोधेका थिए, ‘‘तिम्रा इन्द्रियहरू अति परिशुद्ध छन् । तिम्रो छवि वर्ण अति चम्किलो छ । कसको उद्देश्यले तिमी प्रव्रजित भएका हौ ? तिम्रा गुरु को हुन् ? कसको धर्म तिमी रुचाउछौ ?’’ उपकको सोधाइ थियो– गुरुको नाम के हो ? गौतम बुद्धले…

Read More

प्रा.डा. गोपी उप्रेती जीवन बच्ने र मर्ने त्रासदीपूर्ण परिवेशमा हामी बाँचिरहेका छौं। बाँच्नका लागि हरसम्भव उपाय अपनाएर सुरक्षित हुने कोसिस गरिरहेका छौं। अहिले मानव समाजले सामना गर्नुपरेको अस्तित्वको संकट पनि प्रकृतिसँगको मानवको असन्तुलित सम्बन्धको कारणले नै भएको हो। मानवको पर्यावरण प्रणाली र अन्य जीव प्राणीसँगको सम्बन्धको प्रकृति, उसको खानपिन र सामाजिक संस्कृति इत्यादिले सिर्जना गरेको संकट हो। पशुपन्छी तथा अन्य जीवबाट मानवमा संक्रमण भएका रोग मानवले पर्यावरण प्रणालीमा ल्याएको विचलनका कारणले भएका तथ्य प्रकाशमा आएका छन्। हामी सबैलाई थाहा छ, हामीले एक दिन यस धर्तीबाट बिदा लिनुपर्छ। तर जब अप्रत्याशित…

Read More

वसन्त महर्जन विभिन्न धर्मदर्शनको विकासका क्रममा अनेकौं सम्प्रदाय देखा पर्नु र सोही अनुसार अभ्यास हुनु स्वाभाविक हो । बौद्ध धर्मदर्शन पनि यसबाट अछुतो छैन । यसबाहेक स्थान वा समुदाय विशेषसँग सम्बन्धित भएर पनि बौद्ध धर्मले बेग्लै पहिचान बनाएको छ । चारित्रिक विशेषतालाई ध्यानमा राखेर पाश्चात्य जगत्ले राखिदिएको नाम ‘नेवार बुद्धिज्म’ नेवार समाजमै पाच्य भएको छैन । उनीहरू ‘नेपालमण्डलको बौद्ध धर्म’ राख्न सुझउँछन् । बरु यसैलाई ‘नेपाली बौद्ध धर्म’ भनेर अगाडि बढ्दा युक्तिसङ्गत हुने देखिन्छ । बौद्ध धर्मलाई नेपाली, चिनियाँ, जापानी, कोरियाली भनेर बेग्लाबेग्लै रूपमा लिन नहुने र जहाँ पुग्यो त्यहींको…

Read More

विक्रम पच्युं पाँचथर, रानीटार तमु राज्य के होला ? शोथरको पतन पछि तमुहरु गोर्खाली सेनामा समावेस भएको र नेपाल एकीकरण अभियानमा आ–आफ्नो पुख्र्यौली थालथलो गण्डक छाडी लम्जुङ गोर्खा भन्दा पूर्वतर्पm लागेको र पूर्वको विभिन्न स्थानहरुमा पुगेको अनुमान गर्न सकिन्छ । साथै थातथलो टाढा भएको कारणले हुनसक्छ आफ्नो पैत्रिक धार्मिक संस्कारका धर्म गुरुहरुको अभावका कारण हिन्दु धर्म संस्कारमा तल्लीन हुन पुगेको हो । पूर्वका तमुहरुले हिन्दु धर्म र संस्कार मान्दै आएका थिए । घटना २०४३ साल जेष्ठ ३१ गतेको हो । पाँचथरको रानीटारमा घना बस्तिका माझ श्री भिम बहादुर लामा गुरुङ…

Read More