बौद्ध परम्परामा जब कुनै साधकले गम्भीर अलौकिक खतरा, मनोवैज्ञानिक दबाब वा जीवनमा ठूला बाधाहरूको सामना गर्दछ, तब उसले सबैभन्दा पहिले स्मरण गर्ने नाम हो— सिंहमुख वा सिंहमुखी डाकिनी। उहाँलाई “क्रोधित ज्ञान डाकिनी” को रूपमा चिनिन्छ, जसले विनाशकारी ऊर्जा, खराब भाग्य, र नकारात्मक कर्मको प्रभावलाई तुरुन्तै समाधान गर्ने अद्भूत क्षमता राख्नुहुन्छ।

सिंहमुख डाकिनी को हुनुहुन्छ?

सिंहमुख डाकिनी केवल एक सुरक्षात्मक देवता मात्र नभई पूर्ण रूपमा प्रबुद्ध बुद्ध र ताराको एक अत्यन्त क्रोधित स्वरूप हुनुहुन्छ। उहाँलाई डाकिनीहरूको महारानी पनि भनिन्छ। उहाँको स्वरूप बाहिरबाट हेर्दा डरलाग्दो र उग्र देखिए तापनि, अन्तरहृदयमा यो करुणा र बुद्धिको प्रतीक हो, जसले अज्ञानता र अहंकारलाई जरैदेखि नष्ट गर्दछ।

उहाँको शरीरको गाढा नीलो रङले अनन्त आकाश वा शून्यताको स्पष्टतालाई प्रतिनिधित्व गर्दछ, त्यसैले उहाँलाई “शून्यताकी ईश्वरी” वा आकाशकी रानी पनि भनिन्छ।

सिंहको अनुहार र यसको दार्शनिक अर्थ

सिंहमुखको सबैभन्दा विशिष्ट विशेषता उहाँको हिम-सिंह जस्तो अनुहार हो। बौद्ध दर्शनमा सिंहले निर्भिकता, साहस र एकाग्रताको प्रतिनिधित्व गर्दछ। महान् योगी मिलारेपाले एउटा सुन्दर दृष्टान्त दिँदै सिकाउनुभएको थियो:

“जब कसैले कुकुरतिर लौरो फ्याँक्छ, कुकुर लौरोको पछि दौडिन्छ; तर यदि सिंहतिर लौरो फ्याँकियो भने, सिंह लौरोको पछि नदौडी फ्याँक्ने मान्छेतिरै फर्किन्छ।”

यसको अर्थ हो, सिंहमुख डाकिनीको अभ्यासले साधकलाई आफ्ना समस्याहरूको बाहिरी कारणभन्दा पनि ती समस्या उत्पन्न गर्ने भित्री क्लेशहरू, अज्ञानता र मनोविकारहरूको सामना गर्न सिकाउँछ। यो समस्याबाट भाग्ने होइन, समस्याको मुहानमै प्रहार गर्ने विधि हो।

ऐतिहासिक पृष्ठभूमि: बारी लोत्सावाको कथा

सिंहमुख डाकिनीको अभ्यासको स्थापनासँग एक रोचक ऐतिहासिक कथा जोडिएको छ। प्राचीन समयमा महान् अनुवादक बारी लोत्सावा भारतमा अध्ययन र शास्त्रार्थका लागि गएका थिए। त्यहाँ एक गैर-बौद्ध तान्त्रिक शिक्षक पभियाराजासँगको बहसका क्रममा बारी लोत्सावाले उनलाई पराजित गरे। पराजयबाट क्रोधित भएर पभियाराजाले लोत्सावालाई सात दिनभित्र कालो जादुद्वारा मार्ने वा अपमानित गर्ने धम्की दिए।

भयभित बारी लोत्सावा आफ्ना गुरु वज्रासन (वज्र आसनका मठाधीश) कहाँ पुगे। गुरुले उनलाई सुरक्षाका लागि सिंहमुख डाकिनीको मन्त्र र निर्देशनहरू प्रदान गरे। लोत्सावाले निरन्तर मन्त्र जप गरेपछि उनले सिंहमुख डाकिनीको प्रत्यक्ष दर्शन पाए र ती सबै नकारात्मक मन्त्र तथा खराब शक्तिहरू विफल भए। यसै घटनापछि यो अभ्यास बौद्ध जगतमा अत्यन्त लोकप्रिय भएको मानिन्छ।

१४ अक्षरको शक्तिशाली मन्त्र र यसको प्रभाव

सिंहमुख डाकिनीको मन्त्रलाई “सिंहको गर्जन” जस्तै शक्तिशाली मानिन्छ। यो मन्त्रले सबै प्रकारका दुष्ट शक्ति, तन्त्र-मन्त्र, र आन्तरिक बाधाहरूलाई पूर्ण रूपमा नष्ट गर्ने क्षमता राख्छ। मन्त्रको उच्चारण गर्दा साधकको मनमा बोधिचित्त (सबै प्राणीहरूको हित गर्ने परोपकारी इच्छा) हुनु अनिवार्य छ।

यद्यपि यो मन्त्र गुरुबाट दीक्षा नलिई पनि श्रद्धापूर्वक जप गर्न सकिन्छ, तर पूर्ण साधनामा प्रवेश गर्न र आफूलाई देवताको रूपमा कल्पना गर्न योग्य गुरुबाट अभिषेक (दीक्षा) लिनु आवश्यक हुन्छ। दीक्षा नभएकाहरूले सिंहमुखलाई आफ्नो अगाडि वा शिरमाथि कल्पना गरेर श्रद्धापूर्वक मन्त्र जप गर्न सक्छन्।

पाँच बुद्ध कुल र सिंहमुखका पाँच स्वरूपहरू

सिंहमुख डाकिनीको मण्डलमा उहाँका अन्य चार स्वरूपहरू पनि छन्, जसलाई “पाँच दिदीबहिनी” भनिन्छ। यी प्रत्येकले पाँच बुद्ध कुल र पाँच प्रकारका विशिष्ट ज्ञानलाई प्रतिनिधित्व गर्छन्:

• १. वज्र सिंहमुख (नीलो-कालो): यो केन्द्रमा रहनुहुन्छ। यसले द्वेष वा क्रोधलाई हटाएर ‘धर्मधातु ज्ञान’ प्रदान गर्दछ।
• २. बुद्ध सिंहमुख (सेतो): यसले अज्ञानतालाई शुद्ध गर्छ र ‘आदर्श ज्ञान’ (ऐना जस्तै स्पष्ट ज्ञान) प्रदान गर्दछ।
• ३. रत्न सिंहमुख (पहेंलो/सुनौलो): यसले लोभ र अभिमानलाई हटाउँछ अनि उदारता बढाउँदै ‘समता ज्ञान’ (सबैलाई समान देख्ने ज्ञान) प्रदान गर्दछ।
• ४. पद्म सिंहमुख (रातो): यसले राग र मोहलाई हटाउन मद्दत गर्दछ र ‘प्रत्यवेक्षण ज्ञान’ (विवेकपूर्ण जागरूकता) प्रदान गर्दछ।
• ५. कर्म सिंहमुख (हरियो): यसले ईर्ष्यालाई जित्न मद्दत गर्दछ र ‘कृत्यानुष्ठान ज्ञान’ (सबै कार्य सिद्ध गर्ने ज्ञान) प्रदान गर्दछ।

यसरी सिंहमुखको अभ्यासले केवल बाह्य सुरक्षा मात्र दिँदैन, बरु साधकको भित्री विकारहरूलाई रूपान्तरण गरी पूर्ण बुद्धत्वतर्फ डोऱ्याउँछ।

निष्कर्ष

सिंहमुख डाकिनीको साधना विशेष गरी कठिन समयमा मानसिक शान्ति र सुरक्षाका लागि अमोघ अस्त्र हो। उहाँको क्रोध नकारात्मकतालाई नष्ट गर्नका लागि हो, न कि कसैलाई हानि पुऱ्याउन। यदि तपाईंको जीवनमा लगातार बाधाहरू आइरहेका छन् वा तपाईं अज्ञात भयबाट त्रसित हुनुहुन्छ भने, शुद्ध मन र बोधिचित्तका साथ सिंहमुख डाकिनीको मन्त्र जप गर्नाले सबै हिंस्रक शक्तिहरू र अवरोधहरू हट्ने विश्वास गरिन्छ।

उहाँको अभ्यासले हामीलाई सिकाउँछ कि वास्तविक साहस भनेको समस्याबाट भाग्नु होइन, बरु त्यसको जडलाई पहिचान गरेर नष्ट गर्नु हो।