बज्रयान बौद्ध परम्परामा, जब हामी कुनै पवित्र अनुष्ठान वा ‘छेवाङ’ (दीर्घायु सशक्तिकरण) मा सहभागी हुन्छौं, अक्सर आदरणीय रिन्पोछे वा लामाहरूको हातमा रंगीन रेशमी कपडाहरूले सजिएको एउटा विशेष वाण देख्छौं। यो साधारण वाण होइन; यो दादर (མདའ་དར་) वा छेदार (ཚེ་དར་) हो।

शाब्दिक अर्थमा, ‘दा’ भन्नाले वाण र ‘दर’ भन्नाले रेशमी ध्वजा लाई जनाउँछ। त्यसैले यसलाई ‘रेशमी वाण’ पनि भनिन्छ। यो हाम्रो जीवन शक्ति , आयु र सौभाग्यको रक्षा गर्ने एक शक्तिशाली शिक्षण उपकरण र आध्यात्मिक प्रतीक हो।

१. उपाय र प्रज्ञाको अद्वैत मिलन

बज्रयान दर्शन अनुसार, दादरले ‘थब’ (उपाय/विधि) र ‘शेरब’ (प्रज्ञा/शून्यता) को मिलनलाई प्रतिविम्बित गर्छ। महान् विद्वान मिफाम जाम्याङ नामग्याल (१८४६–१९१२) ले यसको प्रत्येक अंगको सूक्ष्म व्याख्या गर्नुभएको छ।

बाँसको दण्ड: उपाय र चक्रहरूको प्रतीक

यो वाणको मुख्य दण्डले ‘यब’ (पुरुष पक्ष) वा उपायलाई जनाउँछ। यो लगभग ६० देखि ७० सेन्टिमिटर लामो हुनुपर्छ। हलुका र बलियो हुने भएकाले प्रायः बाँसको प्रयोग गरिन्छ।
गाँठको रहस्य: यदि बाँसमा पाँचवटा गाँठ छन् भने, त्यसले हाम्रा पाँच मुख्य चक्रहरू र पञ्च बुद्ध परिवारको प्रतिनिधित्व गर्छ। यदि तीनवटा गाँठ छन् भने, त्यसले दीर्घायुका तीन देवताहरू (अमितायुस, ह्वाइट तारा र नामग्याल्मा) को संकेत गर्छ। यसले पाँच क्लेशलाई दमन गर्ने शुभ संकेत बोकेको हुन्छ।

पञ्चरंगी रेशमी रिबन: प्रज्ञा र पञ्चमहाभूत

दादरमा बाँधिएका पाँच रंगका रेशमी रिबनहरूले ‘युम’ (स्त्री पक्ष) वा प्रज्ञालाई जनाउँदछन्। यी रिबनहरू हावामा लहराउँदा, यसले हाम्रो प्रज्ञाको गतिशीलतालाई देखाउँछ। यी पाँच रंगले पञ्चमहाभूत (पाँच तत्व) र पाँच डाकिनीको संरक्षणलाई प्रतिनिधित्व गर्छन्:
⚪ सेतो: जल तत्व
🟡 पहेंलो: पृथ्वी तत्व
🔴 रातो: अग्नि तत्व
🟢 हरियो: वायु तत्व
🔵 नीलो: आकाश तत्व
यसले संकेत गर्छ कि साधकको स्वभाव रेशम जस्तै कोमल र मैत्रीपूर्ण हुनुपर्छ।

२. दिव्य प्रतीकहरू र मिफाम रिन्पोछेको दृष्टि

दादरलाई पूर्ण बनाउन यसमा विभिन्न पवित्र वस्तुहरू जडान गरिएका हुन्छन्, जसको अर्थ मिफाम रिन्पोछेका अनुसार यस प्रकार छ:

• फलामको तिखो टुप्पो: यो वाणको तल्लो भागमा हुने फलामको टुप्पोले वीरता, जोश र साहसको प्रतीक हो। यसले धर्मपाल (रक्षक देवता) हरूको उपस्थिति र चार गतिविधिहरू (शान्ति, पुष्टि, वश र मारण) को सफलतालाई सुनिश्चित गर्छ। यसले जीवन शक्तिलाई स्थिर बनाउँछ।
• गिद्धको प्वाँख: जसरी गिद्ध आकाशमा स्वतन्त्र र उच्च उड्छ, वाणमा राखिएको प्वाँखले साधकको वीर स्वभाव र आध्यात्मिक मार्गमा हुने उच्च गतिको संकेत गर्छ। यो ‘दार्ल्ह’ (युद्ध देवता) को विजयको प्रतीक पनि हो।
• रत्न र मणिहरू: दादरमा जडान गरिने विभिन्न रत्नहरूले ब्रह्माण्डका सकारात्मक ऊर्जालाई आकर्षित गर्छन्:
   क्रिस्टल/स्फटिक: देवताहरूको लागि।
  फिरोजा : ‘न्येन’ शक्तिहरूको लागि।
  शंख : नाग र जल तत्वको शुद्धताका लागि।
  यी रत्नहरूले धन, अन्न र गाईवस्तुको समृद्धि तथा चार तत्वहरूको सार खिच्ने काम गर्छन्।

३. साधना र अनुष्ठानमा प्रयोग

दादर विशेष गरी गुरु अमितायुस (अमितायु), मन्दारवा र डाकिनीहरूको मण्डलको साधनामा प्रयोग गरिन्छ। यसलाई ‘छेवाङ’ (दीर्घायु सशक्तिकरण) र ‘छेगुक याङगुक’ (ཚེ་འགུག་གཡང་འགུག་) अर्थात् गुमेको आयु र सौभाग्य फिर्ता बोलाउने विधिमा चलाइन्छ।

“लामाले मन्त्रोच्चारण गर्दै दादरलाई गोलाकार रूपमा घुमाउनुहुन्छ, जसले ब्रह्माण्डमा छरिएर रहेका हाम्रो जीवन शक्ति (ला) र पञ्चतत्वको सारलाई चुम्बकले जस्तै आकर्षित गर्छ। अन्तमा, यो शक्तिसहितको वाण भक्तजनहरूको शिरमा राखेर आशीर्वाद दिइन्छ।”

वाणको माथिल्लो भागले आकाशतिर संकेत गर्नुको अर्थ साधकको शक्ति र प्रभाव आकाश जस्तै उच्च र व्यापक हुनु हो।