डिल्गो ख्यान्तसे रिन्पोछे (१९१०–१९९१) २०औँ शताब्दीका सबैभन्दा तेजस्वी र सिद्ध बौद्ध गुरुहरूमध्ये एक हुनुहुन्थ्यो। उहाँलाई ‘वज्रधर’ (आध्यात्मिक गुरु) को साक्षात् प्रतिरूप मानिन्छ, जसमा अगाध करुणा र गम्भीर प्रज्ञाको सागर समाहित थियो। प्राचीन न्यिङ्मा परम्पराका मूनिर्देशक र सबै बौद्ध सम्प्रदायलाई समान दृष्टिले हेर्ने ‘रिमे’ (असाम्प्रदायिक) अभियानका मुख्य प्रवर्द्धकका रूपमा उहाँले बुद्ध शासनको संरक्षणमा आफ्नो सम्पूर्ण जीवन अर्पण गर्नुभयो।

१. जन्म र अवतारी पहिचान

रिन्पोछेको जन्म सन् १९१० मा पूर्वी तिब्बतको ‘खाम’ प्रदेशअन्तर्गत पर्ने ‘देनमा’ उपत्यकामा भएको थियो। उहाँको कुल, आठौँ शताब्दीका महान् धर्मराजा ठ्रिसोङ देउचेनको पवित्र वंशसँग जोडिएको थियो।

उहाँ गर्भमा छँदा नै तिब्बतका महान् महापण्डित जु मिफाम रिन्पोछेले उहाँलाई एक विशिष्ट अवतारीका रूपमा पहिचान गर्नुभएको थियो। जन्मपश्चात् मिफाम रिन्पोछेले उहाँको नाम ‘तासी पेल्जोर’ (मङ्गल वैभव) राख्नुभयो र मञ्जुश्रीको विशेष ‘वाङ’ (अभिषेक) प्रदान गर्नुभयो। पछि उहाँलाई १९औँ शताब्दीका महान् गुरु जम्याङ ख्यान्तसे वाङ्पोको ‘थुग्से’ (चित्त अवतार) का रूपमा शेचेन गुम्बामा विधिवत् सिंहासनारोहण गराइयो।

२. महासिद्धको मार्ग: १३ वर्षे एकान्तवास (छाम)

रिन्पोछेको जीवन सुखसयलमा होइन, कठोर तपस्यामा बित्यो। १५ देखि २८ वर्षको उमेरसम्म उहाँले पहाडी ओडार र दुर्गम कुटीहरूमा ‘छाम’ (गुफावास/साधना) मा बिताउनुभयो। १३ वर्षको यो मौन साधनाको अवधिमा उहाँले ‘जोक्चेन’ (महासन्धि) का अति गम्भीर उपदेशहरूलाई प्रत्यक्ष अनुभवमा उतार्नुभयो।

३. नेपालसँगको पवित्र सम्बन्ध र धर्मको पुनर्जागरण

सन् १९५९ मा तिब्बतबाट निष्कासन भएपछि रिन्पोछेले भुटान र भारतमा समय बिताउनुभयो, तर नेपाल उहाँको धर्मप्रचार र साधनाको मुख्य केन्द्रविन्दु बन्यो। उहाँले काठमाडौँ उपत्यकालाई बुद्ध धर्मको संरक्षणका लागि एक शक्तिशाली ‘तपोभूमि’ को रूपमा लिनुभयो।

• शेचेन तेन्यी दरगेलिङ गुम्बा (बौद्ध): सन् १९८० मा रिन्पोछेले बौद्धनाथ महाचैत्य नजिकै शेचेन गुम्बाको निर्माण आरम्भ गर्नुभयो। करिब एक दशक लगाएर उहाँले स्वयं यसको हरेक कला र वास्तुकलाको निरीक्षण गर्नुभयो। आज यो गुम्बा तिब्बती बौद्ध दर्शन, कला र साधनाको एक ‘विशुद्ध केन्द्र’ बनेको छ।
• याङ्लेशो (फर्पिङ) को सिद्धिस्थल: काठमाडौँको दक्षिणमा पर्ने फर्पिङस्थित याङ्लेशो गुफासँग रिन्पोछेको आत्मिक सम्बन्ध थियो। गुरु पद्मसम्भवले महामुद्राको सिद्धि प्राप्त गर्नुभएको यस पवित्र स्थानमा साधना गर्दा, रिन्पोछेले आफ्नो महत्त्वपूर्ण ‘तेर्मा’ (निधि) – ‘राङजुङ पेमा न्यिङ्थिक’ (स्वयम्भू पद्म हृदयविन्दु) पुन: आविष्कार गर्नुभयो।
• विनम्रताको पाठ: रिन्पोछे कहिल्यै पनि मान-सम्मानको भोको हुनुभएन। एकपटक नेपालमा, एक साधारण हिमाली भिक्षुसँग आफूसँग नभएको कुनै दुर्लभ ‘लुङ’ (आगम/श्रुति परम्परा) रहेको थाहा पाएपछि, उहाँले ती भिक्षुलाई आफ्नै कोठामा ससम्मान बोलाउनुभयो। उहाँले ढोका बन्द गरी, आफू शिष्यको आसनमा बसेर ती भिक्षुबाट दिनभरि उपदेश श्रवण गर्नुभयो। यसले सिद्ध गुरु भएर पनि ‘सिक्ने चाहना’ कहिल्यै मर्न हुँदैन भन्ने सन्देश दिन्छ।

४. लोकल्याण र बोधिसत्वको अभ्यास

रिन्पोछेको करुणा केवल गुम्बाको प्राङ्गणभित्र सीमित थिएन। उहाँले ‘बोधिसत्व’ को चर्यालाई व्यवहारमा उतार्दै जनहितका लागि धेरै कार्यहरू गर्नुभयो:

• शेचेन चिकित्सालय: उहाँको दूरगामी सोच अनुसार स्थापित यो चिकित्सालयले आज बर्सेनि हजारौँ सर्वसाधारणलाई निःशुल्क तथा सहुलियत दरमा स्वास्थ्य सेवा र औषधि प्रदान गरिरहेको छ।
• धर्मकोषको संरक्षण: तिब्बतमा ग्रन्थहरू नष्ट भएको अवस्थामा, उहाँले अथक परिश्रम गरी ३०० भन्दा बढी ठेली दुर्लभ बौद्ध ग्रन्थहरू भारत र नेपालमा पुनः प्रकाशन गर्नुभयो। यसमा ‘रिन्छेन तेर्ज्यो’ (रत्न निधि कोश) जस्ता अमूल्य सङ्ग्रहहरू पर्दछन्।
• प्रकृति मैत्री पहल: उहाँकै प्रेरणाले गुम्बामा ‘वातावरण संरक्षण समूह’ गठन गरियो, जसले सौर्य ऊर्जाको प्रयोग र फोहोर व्यवस्थापनमा उदाहरणीय कार्य गरिरहेको छ।

५. महापरिनिर्वाण र पुनरागमन

८१ वर्षको उमेरमा, सन् १९९१ मा रिन्पोछेले भुटानमा महापरिनिर्वाण (देहत्याग) प्राप्त गर्नुभयो। उहाँको अन्तिम बिदाइलाई शिष्यहरूले ‘अनित्यताको अन्तिम र मौन उपदेश’ का रूपमा ग्रहण गरे। उहाँको पवित्र ‘कुदुङ’ (पार्थिव शरीर) लाई एक वर्षसम्म भक्तजनहरूको दर्शनका लागि राखिएको थियो।

नेपालमा, उहाँको स्मृतिमा बौद्धनाथ महाचैत्यमा सात हप्तासम्म प्रत्येक शुक्रबार लाखौँ दीप प्रज्वलन गरियो। सन् १९९२ मा भएको उहाँको अन्त्येष्टि संस्कारमा ६०,००० भन्दा बढी अनुयायी र चारवटै प्रमुख बौद्ध सम्प्रदायका गुरुहरूको उपस्थिति थियो।

अत्यन्त सुखद पक्ष यो छ कि, सन् १९९३ मा उहाँको पुनर्जन्म (याङ्सी) डिल्गो ख्यान्तसे याङ्सी रिन्पोछेको रूपमा नेपालमै भयो। उहाँले अहिले आफ्ना पूर्ववर्ती अवतारको बुद्ध शासन र करुणाको महान् विरासतलाई निरन्तरता दिइरहनुभएको छ।