कार्तिक १२, काठमाडौँः कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) ले मानिसको काम गर्ने, सोच्ने र संवाद गर्ने तरिका तीव्र गतिमा परिवर्तन गरिरहेको छ । प्रविधिले दैनिक जीवनलाई सहज बनाउँदै लगे पनि मानिसको ध्यान, मानसिक शान्ति र आन्तरिक सन्तुलनको प्रश्न उत्तिकै महत्त्वपूर्ण बन्दै गएको छ । यही सन्दर्भमा दक्षिण कोरियामा बौद्ध ध्यान र आधुनिक प्रविधिबीचको सम्बन्धमाथि विशेष सम्मेलन आयोजना हुने भएको छ ।
दक्षिण कोरियाको प्रमुख बौद्ध संस्था जोग्ये सम्प्रदाय र संसदीय माइन्डफुलनेस फोरमको पहलमा आगामी नोभेम्बर ४ मा सम्मेलन आयोजना गर्न लागिएको हो । सम्मेलनमा कृत्रिम बुद्धिमत्ताको विस्तारसँगै मानिसको मानसिक जीवनमा देखिएका चुनौती र तिनको सामना गर्न बौद्ध ध्यान परम्पराले खेल्न सक्ने भूमिकाबारे छलफल गरिने जनाइएको छ ।
विशेषगरी कोरियाली बौद्ध परम्परामा प्रचलित ‘सिओन ध्यान’ सम्मेलनको प्रमुख विषय रहनेछ । सिओन ध्यान बौद्ध धर्मको ध्यान परम्परा हो, जसमा मनको प्रत्यक्ष अवलोकन, सजगता र एकाग्रताको अभ्यासलाई महत्त्व दिइन्छ । यो परम्परा जापानी जेन ध्यानसँग ऐतिहासिक र दार्शनिक रूपमा सम्बन्धित छ ।
प्रविधिको विकाससँगै मनको प्रश्न
कृत्रिम बुद्धिमत्ताले सूचना प्रशोधन, विश्लेषण र निर्णय प्रक्रियामा मानिसलाई सहयोग गरिरहेको छ । तर सूचना र डिजिटल माध्यमको अत्यधिक प्रयोगले मानिसको ध्यान तथा मानसिक स्वास्थ्यमा पार्न सक्ने प्रभावबारे विश्वव्यापी बहस पनि चलिरहेको छ ।
प्रविधिले मानिसको बाहिरी जीवनलाई सुविधासम्पन्न बनाउन सक्छ, तर आन्तरिक शान्ति, आत्मबोध र भावनात्मक सन्तुलनका लागि मानवीय अभ्यासको आवश्यकता समाप्त हुँदैन । यही प्रश्नले आधुनिक समयमा ध्यान र माइन्डफुलनेसप्रतिको चासो बढाएको छ ।
बौद्ध दर्शनमा ध्यानलाई केवल तनाव घटाउने उपायका रूपमा मात्र हेरिँदैन । यो मनको स्वभाव बुझ्ने, आफ्ना विचार र भावनाप्रति सजग हुने तथा दुःखका कारण पहिचान गर्ने अभ्यास पनि हो ।
सिओन ध्यानको महत्त्व
दक्षिण कोरियामा प्रचलित सिओन ध्यान महायान बौद्ध परम्पराको महत्त्वपूर्ण अभ्यास हो । यसले बाहिरी वस्तु र परिस्थितिमा मात्र अल्झिनुभन्दा आफ्नै मनको प्रकृति बुझ्न प्रेरित गर्छ ।
बौद्ध दर्शनअनुसार मानिसको दुःखमा अज्ञान, तृष्णा र आसक्तिको महत्त्वपूर्ण भूमिका हुन्छ । ध्यानको अभ्यासले आफ्ना मानसिक अवस्थाहरूलाई सजगतापूर्वक अवलोकन गर्न र तिनप्रतिको प्रतिक्रियालाई बुझ्न सहयोग पुर्याउन सक्छ ।
आधुनिक मनोविज्ञान र स्वास्थ्य विज्ञानमा पनि माइन्डफुलनेसमा आधारित अभ्यासहरूमाथि अनुसन्धान हुँदै आएको छ । केही वैज्ञानिक अध्ययनले यस्ता अभ्यासबाट तनाव र चिन्ताका लक्षण कम गर्न सहयोग पुग्न सक्ने देखाएका छन् । यद्यपि, सबै प्रकारका ध्यान अभ्यासको प्रभाव समान हुँदैन र तिनलाई मानसिक स्वास्थ्य उपचारको पूर्ण विकल्प मान्न सकिँदैन ।
बुद्ध दर्शन र आधुनिक संसार
बुद्धले मन, दुःख र त्यसबाट मुक्तिको मार्गबारे दिएका शिक्षाहरू आधुनिक समयमा झन् बढ्दो अध्ययन र विमर्शका विषय बनेका छन् ।
प्रविधिको विकाससँगै मानिसको बाहिरी संसारमा परिवर्तन आए पनि लोभ, भय, क्रोध, असन्तोष र मानसिक अशान्तिजस्ता मानवीय अनुभवहरू कायम छन् । यिनै अनुभवहरूलाई बुझ्ने र तिनको सामना गर्ने सन्दर्भमा बौद्ध ध्यानको प्रासङ्गिकताबारे विश्वका विभिन्न क्षेत्रमा छलफल भइरहेको छ ।
दक्षिण कोरियामा आयोजना हुन लागेको सम्मेलनले पनि कृत्रिम बुद्धिमत्ताको युगमा मानिसको आन्तरिक जीवन, सजगता र मानसिक सन्तुलनको महत्त्वमाथि विमर्श गर्ने अपेक्षा गरिएको छ ।
