तेरमा: तिब्बती बौद्ध परम्पराको लुकेको खजाना र यसको रहस्य हाम्रो संसार रहस्यहरूले भरिएको छ। कहिलेकाहीँ इतिहासका पानामा, कहिलेकाहीँ प्रकृतिको काखमा त कहिलेकाहीँ मानिसको चेतनामा। तिब्बती बौद्ध परम्परामा यस्तै एक अद्भुत र रहस्यमय पाटो छ जसलाई ‘तेरमा’ भनिन्छ। सरल भाषामा भन्नुपर्दा, तेरमा भनेको लुकाइएका खजाना हुन् – तर यी सुन वा हिरा जस्ता भौतिक खजाना मात्र होइनन्, बरु गहन आध्यात्मिक शिक्षा, ग्रन्थ, विधि र पवित्र वस्तुहरू हुन्। यी खजाना हजारौं वर्ष पहिले लुकाइएको विश्वास गरिन्छ र विशेष समयमा, विशेष व्यक्तिहरूले पत्ता लगाउँछन्। तेरमा तिब्बती बौद्ध धर्म, विशेष गरी निङमा (Nyingma) परम्पराको…
Read MoreTag: Nepal Buddhism
शहरी भीडभाडबीच हराएको करुणा — अब फेरी फर्काउने बेला हो।
नेपाली बौद्ध समाजमा करुणाको गहिरो अर्थ: एक जीवनशैली बुद्ध धर्मले सिकाउने अनेकौं महत्वपूर्ण गुणहरूमध्ये करुणा एक प्रमुख स्तम्भ हो। यो केवल भावना मात्र नभएर एक गहिरो अभ्यास र जीवनशैली पनि हो। विशेष गरी नेपाली समाजमा, जहाँ बौद्ध धर्मको जरा धेरै पुरानो र संस्कृतिसँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ, करुणाको भूमिका अझ विशेष देखिन्छ। के हो त यो करुणा, र यसले हाम्रो दैनिक जीवन र सामाजिक सम्बन्धहरूमा कस्तो प्रभाव पार्छ? आउनुहोस्, यस विषयमा केही विचार गरौं। करुणाको अर्थ र बौद्ध दर्शनमा यसको महत्व करुणा शब्दको सामान्य अर्थ हो – अरूको दुःख देख्दा…
Read Moreकर्म: हाम्रो जीवनको अदृश्य कलाकार
नेपाली बौद्ध दृष्टिकोणबाट कर्मलाई बुझ्दै: हाम्रो जीवनको शिल्प हाम्रो जीवनमा राम्रो वा नराम्रो जे पनि हुन्छ, त्यसलाई कतिपयले भाग्य भन्छन्, कतिपयले संयोग। तर बौद्ध धर्ममा यसको पछाडि एउटा गहन सिद्धान्त छ जसलाई ‘कर्म’ भनिन्छ। कर्म भनेको के हो? के यो पूर्वनिर्धारित भाग्य हो? वा हाम्रो हातमा केही छ? आज हामी नेपाली बौद्ध दृष्टिकोणबाट कर्मलाई बुझ्ने प्रयास गर्नेछौं। यो कुनै जटिल धार्मिक चर्चा मात्र होइन, बरु यो हाम्रो दैनिक जीवनलाई अझ राम्ररी बुझ्न र जिउनका लागि एक महत्वपूर्ण मार्गदर्शक हो। कर्म भनेको के हो? (कर्म: कार्य र नियत) धेरैजसो मानिसले कर्मलाई…
Read Moreनेवार बौद्ध धर्मको संसार: विहारदेखि पौवा चित्रकलासम्म
काठमाडौं उपत्यका: नेवार बौद्ध धर्मको गहिरो छाप र जीवनशैली काठमाडौं उपत्यका, मन्दिर र मठहरुको शहर, आफ्नो अनुपम संस्कृति र इतिहासका लागि विश्वभर परिचित छ। यहाँको जीवनशैली, कला, वास्तुकला र चाडपर्वमा विभिन्न संस्कृति र धर्मको संगम देखिन्छ। यसमध्ये, नेवार बौद्ध धर्मको प्रभाव विशेष गरी गहिरो र व्यापक छ। यो धर्म केवल पूजापाठ र अनुष्ठानमा सीमित छैन, बरु यहाँको समाजको धुकधुकी बनेको छ। यस ब्लग पोस्टमा, हामी काठमाडौं उपत्यकामा नेवार बौद्ध धर्मले पारेको बहुआयामिक प्रभावबारे चर्चा गर्नेछौं, जसले यहाँको परिचयलाई आकार दिएको छ र यहाँको जीवनशैलीलाई विशेष बनाएको छ। नेवार बौद्ध धर्मको…
Read Moreध्यान गर्ने मात्र होइन, समाज बदल्ने पनि हो! व्यवहारिक बौद्ध धर्मको शक्ति
व्यवहारिक बौद्ध धर्म: केवल ध्यान मात्र होइन, समाजसेवाको मार्ग पनि बौद्ध धर्म भन्ने बित्तिकै धेरैले ध्यान, शान्ति, गुम्बा वा भिक्षुहरूलाई सम्झन्छन्। यो सत्य हो, तर बौद्ध धर्म यसभन्दा धेरै फराकिलो छ। यसको मूल शिक्षा जीवनलाई **व्यवहारिक रूपमा** बाँच्ने कला सिकाउनु हो। आजको जटिल र द्रुत परिवर्तनशील विश्वमा, जहाँ सामाजिक, वातावरणीय र राजनीतिक चुनौतीहरू व्याप्त छन्, बौद्ध धर्मको व्यवहारिक अभ्यास कसरी आधुनिक सामाजिक सक्रियता सँग जोडिन्छ? के यी दुई कुरा फरक फरक बाटो हुन्, वा एकअर्काका पूरक? यस ब्लग पोस्टमा हामी यही विषयमाथि चर्चा गर्नेछौं। व्यवहारिक बौद्ध धर्म के हो? व्यवहारिक…
Read Moreअवलोकितेश्वरको करुणामय दृष्टि: मच्छिन्द्रनाथको जात्रामा हिंसाको प्रश्न
नमो बुद्धाय, नमो धर्माय, नमो संघाय। भर्खरै भएको करुणामय मच्छिन्द्रनाथ, जसलाई बुंगद्यः पनि भनिन्छ, को रथयात्रामा एउटा विचलित पार्ने घटना रिपोर्ट भएको छ। परम्पराहरू कहिलेकाहीं विकसित हुन्छन् र व्याख्याहरू फरक हुन सक्छन्, तर यस्तो दयालु व्यक्तित्वलाई समर्पित चाडमा पशुबलिको कार्यले गहिरो विचार गर्नुपर्ने आवश्यकता छ, विशेष गरी बौद्ध मार्ग अनुसरण गर्नेहरूका लागि। यो बुझिएको छ कि कतिपय प्राचीन रीतिरिवाजहरूले रथलाई एक शक्तिशाली, कहिलेकाहीं उग्र, देवतासँग जोड्दछन्, जसले जीवन लिने बलिदानहरू समावेश गर्दछ। यद्यपि, जसले मच्छिन्द्रनाथलाई अनन्त करुणाका बोधिसत्त्व अवलोकितेश्वरको पार्थिव स्वरूपको रूपमा मान्दछन्, उनीहरूका लागि यो एउटा गहिरो विरोधाभास हो।…
Read Moreबत्ती, पानी र तोर्मा: बौद्ध अनुष्ठानका गहिरा रहस्यहरू
बौद्ध अनुष्ठानमा बत्ती, पानी र तोर्मा: यी भेटीहरूको गहिरो अर्थ बौद्ध पूजा वा अनुष्ठानहरूमा हामी प्रायः केही विशेष चीजहरू देख्छौं: बत्ती बालेको, पानीका कचौराहरू लहरै राखिएको, र तोर्मा (पिठोबाट बनेका विशेष आकार) चढाएको। यी चीजहरू सामान्य देखिए पनि यिनको गहिरो अर्थ र महत्व छ। यी भेटीहरू केवल एउटा परम्परा मात्र होइनन्, बरु हाम्रो आध्यात्मिक यात्राका लागि महत्वपूर्ण प्रतीक हुन्। धेरैजसो मानिसहरूले यी वस्तुहरू किन प्रयोग गरिन्छन् भन्ने कुरामा ध्यान नदिएका हुन सक्छन्, तर यिनको पछाडि गहन दर्शन लुकेको छ। आज हामी बौद्ध अनुष्ठानमा बत्ती, पानी र तोर्माको कार्य र यिनको…
Read Moreच्योद अभ्यास: तिब्बती बौद्ध धर्ममा अहंकारलाई “काट्ने” अनुष्ठान।
च्योद अभ्यास: अहंकारलाई ‘काट्ने’ साहसपूर्ण यात्रा बौद्ध धर्ममा, दुःख र संसारिक बन्धनको मूल कारणमध्ये एकलाई अहंकार मानिन्छ। यो ‘म’ भन्ने भावना, आफूलाई अरूभन्दा अलग र स्थायी वस्तु ठान्ने भ्रम, नै सबै पीडाको जड हो भनिन्छ। यस गहन शत्रु – अहंकार – सँग भिड्न र त्यसलाई पार लगाउन विभिन्न आध्यात्मिक अभ्यासहरू छन्। तिब्बती बौद्ध धर्ममा एक अत्यन्त शक्तिशाली, गहन र केही हदसम्म रहस्यमय अभ्यास छ, जसलाई च्योद अभ्यास भनिन्छ। यो अभ्यास सुन्दा अलि डरलाग्दो वा अनौठो लाग्न सक्छ, किनकि यसमा “अहंकारलाई काट्ने” कुरा गरिन्छ। तर यसको वास्तविक अर्थ र प्रक्रिया के…
Read Moreतनावग्रस्त युगमा बुद्धको बाटो: नेपाली समाजका लागि किन महत्वपूर्ण?
आजको नेपालमा बौद्ध दर्शनको उज्यालो: किन यो अझै सान्दर्भिक छ? सगरमाथाको देश र गौतम बुद्धको जन्मभूमि नेपाल, आफ्नो समृद्ध संस्कृति र आध्यात्मिकताका लागि विश्वभरि चिनिन्छ। तर, आजको २१औं शताब्दीको व्यस्त जीवनशैली, विश्वव्यापीकरणको प्रभाव र द्रुत सामाजिक परिवर्तनको दौडान, के हजारौं वर्ष पुरानो बौद्ध दर्शन अझै पनि हाम्रो लागि सान्दर्भिक छ? के यसका शिक्षाले आधुनिक नेपालका चुनौतीहरूको सामना गर्न मद्दत गर्न सक्छ? यस ब्लग पोष्टमा हामी यही प्रश्नको खोजी गर्नेछौं। दार्शनिक सान्दर्भिकता: मनको शान्तिका लागि आजको संसारमा, जहाँ तनाव, चिन्ता र मानसिक अशान्ति व्याप्त छ, बौद्ध दर्शनले मनको शान्तिका लागि बहुमूल्य…
Read Moreबौद्ध तान्त्रिक अनुष्ठानमा प्रयोग हुने प्रमुख वस्तुहरू – वज्रकिला (फुर्बा) र कपालपात्र(कपाला)
वज्रयानका रहस्यमय सामग्रीहरू: वज्रकिला र कपालपात्रको गहिरो अर्थ वज्रयान बुद्ध धर्मका केही अनुष्ठानिक सामग्रीहरू देख्दा धेरैलाई अचम्म वा अलि डर पनि लाग्न सक्छ। विशेषगरी वज्रकिला (तीन धार भएको खंजर) र कपालपात्र(मानव खप्परबाट बनेको भाँडो) जस्ता वस्तुहरूले बाहिरी रूपमा केही क्रुर वा रहस्यमय छाप छोड्न सक्छन्। तर, वज्रयानमा प्रयोग गरिने यस्ता सामग्रीहरू केवल बाहिरी प्रदर्शनका लागि नभएर गहिरो प्रतीकवाद र मनोवैज्ञानिक तथा आध्यात्मिक रूपान्तरणका लागि शक्तिशाली माध्यमहरू हुन्। यो ब्लग पोस्टमा हामी यिनै दुई महत्वपूर्ण सामग्री – वज्रकिला र कपालपात्रको भूमिका र यिनको वास्तविक अर्थ केलाउने प्रयास गर्नेछौं, जुन बाहिरी रुप भन्दा…
Read More