Author: rinpoche

मौर्य साम्राज्यका संस्थापक चक्रवती चन्द्रगुप्ता मौर्यका नाति र मौर्य वंशका तेस्रो चक्रवती सम्राट असोक महानका दुई पुत्रीहरु थिए–संघमित्रा र चारुमती । रानी वेदिस महादेबी शाक्य कुमारीबाट संघमित्रा र रानी असंधिमित्रको पुत्री चरुमती थिइन् । वेदिस महादेबीलाई नै देबि या शाक्यानी नामले उल्लेख गरेको पाइन्छ । संघमित्रा भिख्खुणी बनेर बोधीवृक्षको शाखा लिएर धम्म प्रचारका लागी श्रीलंका गइन् र श्रीलंकामा भिक्खुणी संघको स्थापना गरिन् । संघमित्राद्वारा लगिएको बोधीवृक्ष मानबद्वारा रोपिएको सबैभन्दा पुरानो वृक्ष हो, जुन आजपनी श्रीलंकामा बिद्यमान छ । पाली बौद्ध ग्रन्थ महावंशमा चारुमतीको उल्लेख रानी असंधिमित्रका पुत्रीको रूपमा भेट्टाइन्छ ।…

बौद्ध धर्ममा त्रिरत्नको खास महत्वपुर्ण अंग हो । बौद्ध धर्म नै त्रिरत्नमा आधारित रहेको छ । त्रिरत्न भन्नाले बुद्ध, धम्म र संघलाई बुझिन्छ । गौतम बुद्धले बुद्धत्व प्राप्ति गरे यता नै आफुले प्राप्त गरेको ज्ञानको प्रवद्र्धन गर्ने क्रममा बुद्ध, धम्म(धर्म) र संघ पनि त्रिरत्नको रुपमा विकसित भएको हो । बुद्ध करिब २७ सय वर्ष अगाडि हालको नेपालको लुम्बिनीमा गौतम बुद्धको जन्म भएको हो । बुद्ध भन्नाले अनन्त ज्ञानी र आफ्नै प्रयासले बुद्धत्व प्राप्त गरी संसारको कल्याणमा समर्पित भन्ने बुझिन्छ । धम्म(धर्म) बौद्ध धर्मको शिक्षालाई धम्म अर्थात् धर्म भनिन्छ । बौद्ध…

लेखक स्व. पं. हेमराज शाक्य बुद्ध महापरिनिर्वाण हुनु भएको २०० वर्ष पछि सम्राट अशोकको तिर्थ यात्राको क्रममा नेपालका किराती राजा स्थुङ्कोको पर्याय आफ्ना गुरु उपगुप्त भिक्षु, महारानी तिष्यरक्षिता तथा पुत्री चारुमती आदि सहित नेपाल भ्रमण गरी बुद्ध धर्म प्रचार गरे। यसको ज्वलन्त साक्षीका रुपमा पाटनको चार दिशामा अवस्थित चतुर स्तूप विद्यमान छन्। त्यस्तै ग्वलः स्थित चारुमति विहार स्थापना गरिएको पनि त्यसको उदाहरण हुन्। हुन त पौराणिक काल तथा अनुश्रुति कालको दृष्टिकोणबाट मात्र पनि वर्णन गर्दा आजभोलिको वैज्ञानिक युगलाई नसुहाउँदो हुन सक्छ। तर पुरातात्विक साधनको प्रमाण स्वरुप प्राचीन अभिलेखहरुलाई अगाडि सार्ने…

नेपाल प्राचीन समयदेखि नै बौद्धधर्म, शिक्षा, संस्कृति र सभ्यताको केन्द्रको रुपमा रहेको छ । नेपालका विभिन्न स्थानहरुमा बौद्धमार्गीको पवित्र एवं प्रसिद्ध ऐतिहासिक तीर्थस्थलहरु रही आएका छन् । प्रचलित बौद्ध मत तथा केही वंशवालीहरुमा शाक्यमुनि गौतम बुद्ध अगाडिका महा मानव बुद्धहरु विपश्वी बुद्ध, शिखी बुद्ध, विश्वम्भु बुद्ध र क्रकुछन्द बुद्ध आदिसँग स्वयम्भूनाथको प्रसंग जोडिएको पाइन्छ । प्रथम महामानव बुद्ध विपश्वीले नागदहमा एक कमलको वीज रोपे र सो बीजबाट कमलको फूल उत्पन्न भएर त्यही स्वयम्भू अवतरित भए । त्यही स्वयम्भू महाचैत्याको निर्माण भएको स्वयम्भु पुराणको कथनमा पाइन्छ । १) ककुसन्ध बुद्ध ककुसन्ध…

अनुबाद:- सुर्य घिसिङ कुनै मनुष्य बुद्ध कसरी हुन्छ ? कुनै मनुष्य अन्धकारमा कसरी उभिरहन्छ ? म एउटा बगैंचामा गएको थिएँ । एउटै किसिमको जमीन थियोे त्यस बगैंचामा । एउटै आकाश थियोे त्यस बगैचाको माथी, एउटै घामको किरण छरिन्थ्यो, एकै किसिमको हावा चल्थ्यो । एउटै किसिमको माली थियोे, उस्तै पानी झर्थ्यो । तर त्यस बगैंचामा सबै फूल अलग – अलग फुलेको थियोे । म सोच मग्न भएँ- हुनसक्छ कहिले कुनै बगैचामा जाँदा तपाईंलाई पनि यो सोचाइ उत्पन्न भएको होस् । जमिन एउटै हो, आकाश एउटै हो, घामको किरण एउटै हो, हावा एउटै…

स्वयम्भूनाथ काठमाण्डौ उपत्यकाको पश्चिममी अवस्थित एक प्रसिद्ध बौद्ध स्तुप हो । स्वयम्भूनाथलाई महाचैत्य पनि भनिन्छ । धार्मिक कथाअनुसार उपत्यका पानीले भरिएको बेला बिपस्वी बुद्ध आएर तीनपल्ट वरिपरीको पहाडमाई घुमेर नागार्जुनको टुप्पोमा बसी तपस्यामा बसेका थिए । त्यसपछि बैशाख पूर्णिमाको दिन दक्षिण फर्किएर कमलको बीउ दहमा रोपेका थिए । अर्को सालको बैशाख पूर्णिमाको दिन कमलको फूल उम्रियो । त्यसरी उम्रिएको कमलको फूलबाट नै स्वयम्भू महाचैत्य उत्पत्ति भएको मानिन्छ । संस्कृतमा स्वयम्भूको अर्थ आफै उत्पत्ति भएको भूमि भन्ने हो । मञ्जुश्रीले काठमाडौंको पानी कटाउनुअघि त्यही स्वयम्भूमा पूजा गरेको, फूल भएकै स्थान पहाड…

नाम्ड्रोल थपालिङ् गोन्पा चर्नालुका प्रमुख लामा थुचेनका अनुसार बौद्ध धर्ममा धर्मगुरु (लामा) को मृत्यु भईसकेपछि अर्को व्यक्तिले त्यो लामाको विषयमा सबै भन्न र चिन्न सक्ने मान्छेलाई अवतारी (टुल्कु) भन्ने गरिन्छ । सत्य र धार्मिक मान्छेहरुले पुनर्जन्म लिने धार्मिक विश्वास रहेको उनको भनाई छ । ‘मानिसहरु सबैले पुनःजन्म पाएका हुन्छन् । तर सबै मानिसलाई आफ्नो पूर्वजन्मको विषयमा जानकारी हुँदैन तर पुनर्जन्म पाएका लामाहरुलाई सबै कुरा थाहा हुन्छ ।’ उनी भन्छन् ,‘ सत्य मान्छेको जन्म समाजको कल्याणका निम्ति हुन्छ, राम्रो काम गर्दा गर्दै भौतिक शरिर मर्छ तर सुरु गरेका कामहरु पुरा गर्न…