तनावपूर्ण समयमा मनलाई कसरी सन्तुलित राख्ने? जोन काबाट-जिन र रेपा संघको विशेष अभियान
आजको आधुनिक युगमा मानिस बाहिरबाट जति सुखी देखिए पनि भित्रबाट त्यति नै अशान्त र तनावग्रस्त छ। प्रविधिको चरम विकासले भौतिक जीवन सहज बनाए पनि मानसिक शान्ति झन् टाढा हुँदै गएको आभास हुन्छ। यस्तो गम्भीर परिस्थितिमा मानसिक सन्तुलन कायम राख्ने अचुक विधिको बारेमा चर्चा गर्न रेपा संघले विश्वप्रसिद्ध वक्ता तथा वैज्ञानिक जोन काबाट-जिनसँग एक विशेष संवाद कार्यक्रमको आयोजना गरेको छ। यस लेखमा हामी उक्त कार्यक्रमको सार र वर्तमान समयमा सम्यक् स्मृति (सचेतना वा माइन्डफुलनेस) को महत्वबारे विस्तृत चर्चा गर्नेछौँ।
जोन काबाट-जिन र उनको अमूल्य योगदान
जोन काबाट-जिन आधुनिक चिकित्सा विज्ञान र ध्यानको क्षेत्रमा एक प्रतिष्ठित नाम हो। उनले विशेष गरी बुद्ध धर्मको प्राचीन स्मृति (सचेतना) शिक्षालाई आधुनिक चिकित्सा पद्धतिसँग जोडेर “सचेतनामा आधारित तनाव न्यूनीकरण” विधिको सुरुवात गरे। उनले दशकौँदेखि संसारभरका मानिसहरूलाई औषधिले मात्र निको नहुने मानसिक र शारीरिक रोगहरूमा ध्यान (शमथ र विपश्यना) र सचेतनाको माध्यमबाट कसरी राहत पाउन सकिन्छ भन्ने कुरा सिकाउँदै आएका छन्। उनको यो पद्धति आज विश्वका ठुला चिकित्सालय, शैक्षिक संस्था र व्यावसायिक प्रतिष्ठानहरूमा समेत सफलतापूर्वक लागू गरिएको छ।
रेपा संघ र कार्यक्रमको पावन उद्देश्य
यो महत्वपूर्ण कार्यक्रमको परिकल्पना र आयोजना रेपा संघद्वारा गरिएको हो। रेपा संघ एउटा यस्तो आध्यात्मिक समूह हो जसले बुद्ध धर्मका गहिरा शिक्षाहरूलाई सरल र व्यावहारिक रूपमा जनमानसमा पुर्याउने कार्य गरिरहेको छ। यस संघको मुख्य उद्देश्य नै मानिसको भित्री चेतनालाई जागृत गराउनु र समाजमा करुणा तथा मैत्रीको विस्तार गर्नु हो। जोन काबाट-जिन जस्ता महान् व्यक्तित्वलाई आमन्त्रण गरेर रेपा संघले नेपाली र विश्वभरका जिज्ञासुहरूलाई धर्मको अभ्यास गर्ने एक दुर्लभ अवसर प्रदान गरेको छ।
जोन काबाट-जिनको मुख्य सन्देश र शिक्षा: समभावको अभ्यास
जोन काबाट-जिनले यस विशेष सत्रमा मनको स्वभाव र यसलाई सन्तुलित राख्ने तरिकाका बारेमा गहिरो प्रकाश पारेका छन्। उनले जोड दिएका केही मुख्य बुँदाहरू यस प्रकार छन्:
उनका अनुसार, सचेतना (स्मृति) भनेको कुनै जादु होइन, बरु यो हाम्रो मस्तिष्कलाई वर्तमान क्षणमा रहन दिने एउटा अभ्यास हो। मानिसको मन स्वभावैले चञ्चल (कपिचित्त) हुन्छ र यो जतिबेला पनि विगतका दुखद घटना वा भविष्यको अज्ञात डरमा अल्झिरहेको हुन्छ। जब हामी आफ्नो श्वासप्रश्वासमा ध्यान केन्द्रित गर्छौँ (आनापानस्मृति), तब हामी मनलाई वर्तमानमा फर्काउन सफल हुन्छौँ।
“हाम्रो शरीरमा हुने संवेदनाहरू र मनमा आउने विचारहरूलाई केवल तटस्थ भावले (समभावमा) साक्षी मात्र बन्ने तर तिनमा कुनै प्रतिक्रिया नजनाउने अभ्यास नै वास्तविक ध्यान हो।”
यसले गर्दा मानिसमा आत्म-निरीक्षण गर्ने क्षमता बढ्छ र उसले परिस्थितिलाई होइन, बरु परिस्थितिलाई हेर्ने आफ्नो दृष्टिकोणलाई बदल्न सक्छ। उनले यो पनि जोड दिए कि सचेतना केवल आँखा चिम्लेर बस्नु मात्र होइन, यो त दिनको चौबिसै घण्टा होसपूर्ण भएर जिउने एउटा कला हो।
तनाव निवारणमा प्राचीन दर्शन र आधुनिक विज्ञानको समन्वय
धेरै मानिसलाई लाग्छ कि ध्यान एउटा धार्मिक कर्मकाण्ड मात्र हो। तर जोन काबाट-जिनले यसलाई विज्ञानसँग जोडेर प्रस्तुत गरेका छन्। उनले स्नायु विज्ञानका उदाहरण दिँदै कसरी नियमित ध्यानले मस्तिष्कको प्रतिक्रियात्मक केन्द्रलाई शान्त बनाउँछ र विवेकपूर्ण निर्णय लिने केन्द्रलाई सक्रिय बनाउँछ भन्ने कुरा स्पष्ट पारे। रेपा संघले पनि बुद्धका प्राचीन सूत्रहरूलाई आजको वैज्ञानिक युगमा कसरी सान्दर्भिक बनाउन सकिन्छ भन्ने कुरामा जोड दिँदै आएको छ।
तनावका कारण उत्पन्न हुने विभिन्न मानसिक समस्याहरू जस्तै चिन्ता, अवसाद (निराशापना) र अनिद्रालाई यस विधिको माध्यमबाट न्यूनीकरण गर्न सकिन्छ। जब हामी वर्तमानमा रहन्छौँ, तब अनावश्यक कल्पना र डरको जालो बिस्तारै हटेर जान्छ।
दैनिक जीवनमा सचेतनाको अभ्यास कसरी गर्ने?
कार्यक्रममा जोन काबाट-जिनले केही सरल तर अत्यन्त प्रभावशाली अभ्यासहरू पनि साझा गरेका छन्:
- बिहानीको सुरुवात: बिहान उठ्ने बित्तिकै विद्युतीय उपकरण चलाउनुको साटो केही समय आफ्नो शरीरको अवस्था र श्वासलाई महसुस गर्नुहोस्।
- कार्यस्थलमा सचेतना: काम गरिरहँदा पनि बीच-बीचमा केही क्षणको विश्राम लिनुहोस् र आफ्नो मन कहाँ छ भनेर होसपूर्ण अवलोकन गर्नुहोस्।
- सम्यक् श्रवण (सुन्ने कला): कसैले बोल्दा पूर्ण ध्यान दिएर सुन्नुहोस्। तुरुन्तै प्रतिक्रिया दिन हतार गर्नुको साटो वक्ताको भावना बुझ्ने प्रयत्न गर्नुहोस्।
- रात्रिकालीन विश्राम: सुत्नु अघि दिनभरिका गतिविधिहरूलाई कुनै पक्षपात नगरी केवल सम्झनुहोस् र शान्त श्वासका साथ निद्रामा जानुहोस्।
रेपा संघका आगामी कार्यक्रमहरू
रेपा संघ केवल एउटा कार्यक्रममा मात्र सीमित रहने छैन। संस्थाले भविष्यमा पनि जोन काबाट-जिन जस्ता विश्वप्रसिद्ध विशेषज्ञहरू, ध्यान गुरुहरू र वैज्ञानिकहरूसँग यस्तै ज्ञानवर्धक संवाद र कार्यशालाहरू सञ्चालन गर्ने योजना बनाएको छ। आगामी दिनहरूमा विशेष ध्यान शिविरहरू, विद्युतीय सञ्जालमार्फत प्रत्यक्ष कक्षाहरू र सचेतना तालिमहरू आयोजना गरिनेछन्। यी कार्यक्रमहरूको मुख्य लक्ष्य नै नेपाली समाजमा मानसिक स्वास्थ्यप्रतिको जागरूकता बढाउनु र आध्यात्मिक मार्गमा लाग्न चाहनेहरूलाई सही मार्गदर्शन प्रदान गर्नु हो।
निष्कर्ष: सचेत जीवन नै सुखको आधार
अन्तमा, जोन काबाट-जिनको शिक्षा र रेपा संघको यो पहल हामी सबैका लागि एउटा अमूल्य उपहार हो। तनावपूर्ण समयमा बाहिरी संसारलाई परिवर्तन गर्न हाम्रो हातमा नहुन सक्छ, तर आफ्नो मनको अवस्थालाई रूपान्तरण गर्न हामी पूर्ण रूपमा सक्षम छौँ। सचेतनाको अभ्यासले हामीलाई केवल शान्त मात्र बनाउँदैन, यसले हामीलाई अझ बढी करुणामयी, प्रज्ञावान् र समझदार मानव बन्न मद्दत गर्दछ।
विस्तृत भिडियो सामग्री:
यस ऐतिहासिक संवादलाई तपाईँले NB TV को माध्यममा पुन: हेर्न सक्नुहुन्छ। दर्शकहरूको सहजताका लागि यो कार्यक्रम विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय भाषाहरूमा उपलब्ध गराइएको छ। तलको भिडियोमा तपाईँले सम्पूर्ण कार्यक्रम हेर्न सक्नुहुनेछ:
