माला जप: गुरु पद्मसम्भवको शिक्षा अनुसार महत्त्व र सही प्रयोग
अध्यात्मिक साधनामा लागेका जोसुकैका लागि पनि ‘माला’ एक अभिन्न अङ्ग हो। धेरैले यसलाई मन्त्र गन्ती गर्ने एउटा सामान्य साधनको रूपमा मात्र लिन्छन्। तर, वज्रयान बौद्ध दर्शन र महान गुरु पद्मसम्भव (गुरु रिन्पोछे) का अनुसार, माला केवल एउटा भौतिक वस्तु मात्र नभएर यो साधकको शरीर, वचन र मनसँग जोडिएको एक अत्यन्तै पवित्र ‘समय’ (पवित्र बन्धन) को वस्तु हो।
मालाको आध्यात्मिक अर्थ र गहिराई
बौद्ध परम्परामा, विशेष गरी महायान र वज्रयानमा मालालाई अत्यन्तै श्रद्धाका साथ हेरिन्छ। मालाले देवताको स्वरूप र उहाँको पवित्र वचन (मन्त्र) दुवैको प्रतिनिधित्व गर्दछ। तान्त्रिक दृष्टिकोण अनुसार, मालाको मुख्य दाना अर्थात् ‘गुरु दाना’ ले ज्ञानको सार वा ‘शून्यता’ को प्रतिनिधित्व गर्दछ भने अन्य दानाहरूले देवताका विभिन्न स्वरूपहरूको प्रतिनिधित्व गर्दछन्। जब साधक उच्च अवस्थामा पुग्छन्, माला केवल एक जप गर्ने साधन नरही स्वयम् इष्टदेवताको मण्डल बन्न पुग्छ।
१०८ दानाको रहस्य
मालामा १०८ दाना हुनुका पछाडि गहिरो बौद्ध दार्शनिक अर्थ लुकेको छ।
- १०८ क्लेशहरूको शुद्धीकरण: बौद्ध धर्म अनुसार प्राणीहरूमा १०८ प्रकारका मानसिक विकार वा क्लेशहरू हुन्छन्। मालाको प्रत्येक दानाले ती क्लेशहरूलाई रूपान्तरण गरी प्रज्ञामा बदल्ने सङ्केत गर्दछ।
- सुक्ष्म शरीर विज्ञान: तन्त्रयान अनुसार, मानव शरीरको हृदय चक्रबाट १०८ वटा सुक्ष्म नाडीहरू (ऊर्जाका नसाहरू) निस्किएका हुन्छन्। मन्त्र जपले यी नाडीहरूमा प्रवाहित हुने प्राणवायुलाई शुद्ध गर्न मद्दत गर्दछ।
मालाका सामग्रीहरू र तिनको प्रभाव
गुरु पद्मसम्भवका अनुसार, हामीले कुन उद्देश्य (कर्म) का लागि जप गरिरहेका छौं, सोही अनुसार मालाको सामग्री छनोट गर्नु लाभदायक हुन्छ:
- बोधिचित्त: यो सबैभन्दा उत्तम र सर्वव्यापी विकल्प हो। यसले शान्ति, पुष्टि, वश्य र मारण चारै प्रकारका साधनाहरूमा असीमित पुण्य प्रदान गर्दछ।
- शंख, काठ वा स्फटिक: यी ‘शान्ति कर्म’ (रोग र बिघ्न हटाउने) का लागि उपयोगी हुन्छन्।
- सुन वा चाँदी: आयु, पुण्य र ज्ञान बढाउने ‘पुष्टि कर्म’ का लागि।
- रातो मुगा : शक्ति सञ्चय र वशीकरण अर्थात् ‘वश्य कर्म’ का लागि।
- रुद्राक्ष वा फलाम: क्रोधपूर्ण वा ‘मारण कर्म’ (नकारात्मक शक्ति दमन गर्ने) का लागि, जसले मन्त्रको शक्तिलाई तीब्र बनाउँछ।
माला प्रयोग गर्ने सही विधि
वज्रयान परम्परामा माला प्रयोग गर्दा देब्रे हातलाई ‘प्रज्ञा’ (ज्ञान) को हात मानिने हुनाले प्रायः देब्रे हातले नै जप गरिन्छ। साधनाको चार कर्म (Four Activities) अनुसार औंलाहरूको प्रयोग यस प्रकार गरिन्छ:
- १. शान्ति कर्म (शान्त देवता): बुढी औंलाले चोरी औंला (तर्जनी) माथि राखेर दाना तान्ने।
- २. पुष्टि कर्म (रत्न कुल): बुढी औंलाले माझी औंला (मध्यमा) माथि राखेर जप गर्ने।
- ३. वश्य कर्म (पद्म कुल): बुढी औंलाले साहिँली औंला (अनामिका) माथि राखेर जप गर्ने।
- ४. मारण कर्म (क्रोधपूर्ण देवता): बुढी औंलाले कान्छी औंला (कनिष्ठा) माथि राखेर जप गर्ने।
एउटा अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण नियम: जप गर्दा ‘गुरु दाना’ कहिल्यै नाघ्नु हुँदैन। जब तपाइँ गुरु दानामा पुग्नुहुन्छ, मालालाई उल्ट्याएर पुनः पछाडि फर्कनुपर्छ। गुरु दाना नाघ्नु भनेको प्रतीकात्मक रूपमा आफ्नो गुरु वा इष्टदेवको शिरमा टेक्नु सरहको पाप मानिन्छ।
मालाको हेरचाह र मर्यादा (समय)
माला एक अत्यन्त पवित्र ‘समय’ वस्तु भएकाले यसलाई भुइँमा राख्नु हुँदैन र यसमाथिबाट टेक्नु वा नाघ्नु हुँदैन। गुरु पद्मसम्भवले मालालाई ‘गोप्य’ राख्न सल्लाह दिनुभएको छ। आफ्नो मालालाई गहना जस्तो प्रदर्शन गर्नु हुँदैन। यसलाई लुगाभित्र वा विशेष माला झोलामा राख्नाले यसको ऊर्जा सुरक्षित रहन्छ। साथै, आफ्नो व्यक्तिगत माला अरूलाई, विशेष गरी साधना नबुझेका व्यक्तिहरूलाई छुन दिनु हुँदैन, किनकि यसले मालाको ऊर्जालाई दूषित गर्न सक्छ।
शौचालय जाँदा माला लैजान हुन्छ कि हुँदैन भन्ने प्रश्नमा, गुरुहरूको शिक्षा अनुसार यो मनको अवस्थामा भर पर्छ। तथापि, मालाको पवित्रता कायम राख्न सम्भव भएसम्म यसलाई बाहिर राख्नु राम्रो हुन्छ, नभए गोजीमा लुकाएर राख्न सकिन्छ। शौचालयबाट निस्केपछि मालामा मन्त्र फुकेर पुनः शुद्ध गर्न सकिन्छ।
मालालाई प्राण-प्रतिष्ठा (आशीर्वाद) गर्ने विधि
नयाँ माला प्रयोग गर्नुअघि वा जप सुरु गर्नुअघि यसलाई उर्जावान बनाउन आवश्यक छ। हात र मुख सफा गरेपछि मालालाई धूप देखाएर सुगन्धित बनाउनुपर्छ। गुरु पद्मसम्भवले सिकाउनुभए अनुसार, ‘ॐ आः हूँ’ मन्त्र वा आफ्नो इष्ट मन्त्र जप गरेर मालामा फुक्नुपर्छ।
साधना सकिएपछि, प्राप्त पुण्यलाई सबै प्राणीहरूको हितका लागि परिणामना (समर्पण) गर्नुपर्छ। अन्त्यमा, मालालाई दुवै हातले सम्मानका साथ निधारमा छुवाएर, जपको ऊर्जा मालामा सञ्चित रहोस् भनी भावना गर्नुपर्छ। यदि माला चुँडियो भने यसलाई अशुभ मान्नुभन्दा ‘अनित्यता’ (संसार परिवर्तनशील छ) भन्ने शिक्षाको रूपमा लिनुपर्छ र मर्मत गरेर पुनः प्रयोग गर्न सकिन्छ।
निष्कर्ष
माला जप केवल एउटा धार्मिक कर्मकाण्ड मात्र होइन, यो आफ्नो चञ्चल मनलाई एकाग्र बनाउने र आध्यात्मिक शक्ति सञ्चय गर्ने एक शक्तिशाली उपाय हो। गुरु पद्मसम्भवको उपदेश अनुसार मालालाई आफ्नो छाया जस्तै साथमा राख्नाले र यसको मर्यादा पालना गर्नाले साधकले सधैं गुरु र देवताको सुरक्षा महसुस गर्दछ।
