बज्रयान बौद्ध धर्मको विशाल सागरमा, नरोपाका छ योग एक अनमोल रत्न हो। एघारौँ शताब्दीका महान् भारतीय महासिद्ध नरोपा द्वारा सङ्कलित र उनका शिष्य मार्पा लोचवालाई हस्तान्तरण गरिएको यी विधिहरू ‘अनुत्तरयोग तन्त्र’ को सम्पन्नक्रम  अन्तर्गत पर्दछन्।

बौद्ध धर्मका प्रारम्भिक अभ्यासहरूले मनलाई शान्त पार्न (शमथ) र अन्तर्दृष्टि (विपश्यना) जगाउन सिकाउँछन्। तर नरोपाका छ योगले एक कदम अघि बढेर शरीरको भित्री ऊर्जा प्रणालीलाई नै परिवर्तन गर्छन्। यसको अन्तिम लक्ष्य एकै जीवनकालमा बज्रधर (बुद्धत्वको आदि स्वरूप) को अवस्था प्राप्त गर्नु हो।

आधार: सूक्ष्म शरीरको विज्ञान

यी योगहरूको अभ्यास गर्नुअघि, तन्त्रले व्याख्या गरेको हाम्रो शरीरको ‘सूक्ष्म नक्सा’ बुझ्नु अनिवार्य छ। हाम्रो स्थूल शरीरभित्र तीन प्रमुख तत्वले बनेको एक सूक्ष्म शरीर हुन्छ:

• १. नाडी: शरीरभित्र ऊर्जा बहने ७२,००० सूक्ष्म मार्गहरू। यसमा तीन मुख्य नाडीहरू—मध्यमा (अबधूती), दायाँ (रासना/पिङ्गला) र बायाँ (ललना/इडा)—प्रधान हुन्छन्।
• २. प्राण (वायु): नाडीहरू भित्र बहने जीवन शक्ति। हाम्रो चेतना यही प्राण वायुमा सवार भएर हिँड्छ।
• ३. बिन्दु (थिग्ले): विशेष चक्रहरूमा रहने सिर्जनात्मक ऊर्जाका थोपाहरू। शिरमा ‘सेतो बिन्दु’ (पितृ तत्त्व) र नाभीमा ‘रातो बिन्दु’ (मातृ तत्त्व) मुख्य मानिन्छन्।

यी छ वटै योगको एउटै उद्देश्य हो: दायाँ र बायाँ नाडीमा बहने कर्मिक वायुलाई मध्यमा नाडी (Central Channel) मा प्रवेश गराउनु, जहाँ पुगेपछि द्वैतभावको अन्त्य हुन्छ।

१. तुम्मो: आन्तरिक उष्णता योग

यो छ योगको जग हो। धेरैले यसलाई जाडोमा शरीर तताउने विधि मात्र ठान्छन्, तर यो गम्भीर भूल हो। तुम्मो को अर्थ “प्रचण्ड स्त्री” वा “चण्डाली” हो।

अभ्यास विधि: साधकले आफ्नो नाभी चक्र (निर्माण चक्र) को भित्री भागमा, मध्यमा नाडीभित्र एउटा सानो, कपालको रौँ जस्तो मसिनो आगोको शिखा वा “ह्रस्व अ” ( ཨ) को ध्यान गर्छन्। यो रातो रङको हुन्छ र तातो हुन्छ। यससँगै कुम्भक प्राणायाम (श्वासलाई पेटमा रोक्ने विधि) को प्रयोग गरिन्छ।

लक्ष्य: नाभीमा उत्पन्न भएको यो ‘सहज उष्णता’ वा आगो माथितिर बढेर शिरको चक्र (महासुख चक्र) मा रहेको ‘सेतो बोधिचित्त’ (हं अक्षर / ཧཾ) लाई पगाल्छ। पग्लिएको त्यो अमृत जब मध्यमा नाडी हुँदै तल झर्छ, तब साधकले सहज आनन्द र शून्यताको अभूतपूर्व एकता महसुस गर्छन्।

२. ग्युलु: मायावी शरीर योग

तुम्मोको आगोले स्थूल शरीरप्रतिको मोह हटाएपछि, योगीले मायाकायको अभ्यास गर्छन्। यसले हामीलाई यो संसार र हाम्रो शरीर “ठोस” र “वास्तविक” छ भन्ने भ्रमबाट मुक्त गराउँछ।

साधकले आफूलाई र जगत्‌लाई ऐनामा देखिएको प्रतिविम्ब वा पानीमा परेको चन्द्रमा जस्तै देख्ने अभ्यास गर्छन्—जुन देखिन्छ तर जसको स्वतन्त्र अस्तित्व हुँदैन। यो अभ्यास सिद्ध भएपछि योगीले स्थूल शरीर बिना नै ‘शुद्ध ऊर्जा शरीर’ वा बुद्धको सम्भोगकाय धारण गर्न सक्छन्।

३. मिलम: स्वप्न योग

अज्ञानी मानिस मोहमा सुत्छ, तर योगी सचेत भएर सुत्छ। स्वप्न योग भनेको सपनाभित्रै “म सपनामा छु” भनेर होस (Lucidity) कायम राख्ने विद्या हो।

चरणहरू:

• पहिचान: सपनालाई सपना भनेर चिन्नु।
• विस्तार र रूपान्तरण: सपनाको वस्तुलाई बदल्नु (जस्तै: एउटा फूललाई सयौँ फूल बनाउनु, आगोमा टेक्नु) ताकि मनको असीमित क्षमता बोध होस्।
• सत्यको अभ्यास: सपनाभित्रै ध्यान गर्नु र भयानक दृश्यहरू देख्दा पनि यो भ्रम हो भनेर नडराउनु।

४. होसल: प्रभावस्वर वा स्पष्ट प्रकाश योग

यो छ योगमध्ये सबैभन्दा गहन र सूक्ष्म अभ्यास हो। ओसेल (Clear Light) ले हाम्रो मनको मूल प्रकृतिलाई जनाउँछ—जुन बादल रहितको आकाश जस्तै निर्मल र चम्किलो हुन्छ।

हरेक मानिस गहिरो निद्रा (सपना नदेखिने अवस्था) मा पुग्दा र मृत्युको क्षणमा एकपटक यो ‘प्रकाश’ को अवस्थामा पुग्छ, तर अज्ञानताको कारण बेहोस हुन्छ। ओसेल सिद्ध गरेको योगीले गहिरो निद्रामा पनि चेतना गुमाउँदैनन् र त्यो ‘प्रकाश’ लाई चिन्छन्। जसले निद्रामा यो प्रकाश चिन्छ, उसले मृत्युको बेला देखा पर्ने धर्मकाय (सत्य काया) लाई चिनेर तत्काल मुक्ति पाउन सक्छ।

५. बार्दो: अन्तराभव योग

बार्दो भनेको मृत्यु भइसकेको तर अर्को जन्म लिइनसकेको बीचको अवस्था हो। साधारण मानिसका लागि यो कर्मको हुरीले बगाउने डरलाग्दो समय हुन सक्छ।

यो योगमा साधकले जिउँदै छँदा मृत्युको पूर्वाभ्यास गर्छन्। मृत्यु हुँदा पृथ्वी पानीमा, पानी आगोमा, आगो वायुमा र वायु चेतनामा कसरी विलिन हुन्छ भन्ने प्रक्रिया (पञ्चतत्व विघटन) लाई ध्यानद्वारा अनुभव गरिन्छ। बार्दोको भ्रमलाई चिनेर योगीले आफ्नो इच्छा अनुसार उच्च लोकमा जन्म लिन वा बुद्धत्व प्राप्त गर्न सक्छन्।

६. फोवा: चेतना सङ्क्रमण योग

यसलाई “ध्यान बिनाको बुद्धत्व” पनि भनिन्छ, किनकि यो पापीहरूलाई पनि मुक्त गराउने अन्तिम उपाय हो। फोवा मृत्युको आसन्न क्षणमा गरिने अभ्यास हो।

यसमा चेतनालाई शरीरका अन्य आठ दूषित द्वारहरू (जस्तै: आँखा, कान, नाक, तल्लो द्वार) बन्द गरी, तालुको ब्रह्मरन्ध्र (Crown Fontanelle) बाट बाहिर निकालिन्छ। विशेष मन्त्र (जस्तै: ‘हिक्’ र ‘फट्’) र ध्यानको बलले चेतनालाई सिधै अमिताभ बुद्धको शुद्ध भूमि (सुखावती) मा प्रक्षेपण गरिन्छ, जसले गर्दा संसारको दुःखमय चक्रमा पुनः फर्कनु पर्दैन।

निष्कर्ष

नरोपाका छ योग कुनै जादुई शक्ति प्रदर्शन गर्ने खेल होइनन्। यी त हाम्रो क्लेश, अहङ्कार र अज्ञानतालाई काटेर बुद्धको ज्ञान रूपी सूर्यलाई उदाउने वैज्ञानिक विधिहरू हुन्। चाहे त्यो सपनाको भ्रम तोड्ने मिलम होस् वा मृत्युलाई जित्ने फोवा, सबैको सार एउटै हो: शून्यता र करुणाको मिलनलाई बुझ्नु र समस्त प्राणीको हितका लागि पूर्ण बुद्धत्व प्राप्त गर्नु।