गृहस्थ जीवन र भिक्षु जीवन: कसरी फरक परम्पराहरूले धर्मलाई सम्बोधन गर्छन् बौद्ध दर्शन वा सामान्यतः धर्मको मार्गमा हिँड्ने कुरा गर्दा, धेरैजसो मानिसहरूले दुई मुख्य मार्गहरूको कल्पना गर्छन्। एउटा हो—संसारिक जीवनका जिम्मेवारीहरू निभाउँदै आध्यात्मिक अभ्यास गर्ने, जसलाई हामी गृहस्थ अभ्यास भन्छौं; र अर्को हो—सबै सांसारिक बन्धन त्यागेर पूर्ण रूपमा आध्यात्मिक जीवनमा समर्पित हुने, जसलाई भिक्षु जीवन (प्रव्रज्या) भनिन्छ। यी दुई फरक परम्पराहरूले धर्मलाई कसरी हेर्छन् र आफ्नो लक्ष्य प्राप्त गर्न कस्ता विधिहरू अपनाउँछन् भन्ने कुरा अत्यन्त रोचक र ज्ञानवर्धक छ। के यी दुई मार्गहरू साँच्चै एक-अर्काका विपरीत हुन् वा तिनीहरू एक-अर्काका…
Read MoreTag: Exlcusive
के यो संसार हाम्रो मनको भ्रम मात्र हो? योगाचार दर्शनको रहस्य
मन नै सबथोक हो: योगाचार दर्शनको रहस्यमय यात्रा के तपाईंले कहिल्यै सोच्नुभएको छ, हामीले अनुभव गर्ने यो संसार साँच्चै बाहिर कतै छ कि यो सबै हाम्रो मनभित्रको खेल मात्र हो? बिहान उठ्दादेखि रात नपरुन्जेल हामी जे देख्छौं, सुन्छौं, र महसुस गर्छौं—के ती वस्तुहरू हाम्रो चेतनाभन्दा स्वतन्त्र रूपमा अस्तित्वमा छन्? योग र ध्यानको गहिराइमा डुबुल्की मार्ने महायान बौद्ध दर्शनको एउटा महत्त्वपूर्ण शाखा, योगाचार (जसलाई ‘विज्ञानवाद’ वा ‘चित्तमात्र’ पनि भनिन्छ), ठीक यही प्रश्नको उत्तर खोज्छ। यसले हामीलाई चेतनाको प्रकृतिलाई अझ गहिराइमा बुझ्न आमन्त्रण गर्छ, जहाँ वास्तविकताको पर्दा अर्कै तरिकाले खुल्छ। आउनुहोस्, चेतनाको…
Read Moreवज्रयान बौद्ध धर्म र ङोन्डो अभ्यास: एक पूर्ण मार्गनिर्देशन
वज्रयानको आधारस्तम्भ: ङोन्डो (पूर्व अभ्यास) को गहिराइ आध्यात्मिक यात्रामा पाइला चाल्ने जोकोहीका लागि एउटा ध्रुवसत्य कुरा सर्वविदितै छ—जग जति बलियो हुन्छ, भवन उति नै स्थिर, विशाल र टिकाउ हुन्छ। तिब्बती वज्रयान बौद्ध धर्मको विशाल प्रासादमा, यो “अमूल्य जग” लाई ङोन्डो (पूर्व अभ्यास) भनिन्छ। शाब्दिक अर्थमा यसलाई ‘तयारी’ वा ‘प्रारम्भिक अभ्यास’ भनिए तापनि, ङोन्डोलाई केवल सामान्य शुरुवातको रूपमा मात्र बुझ्नु ठूलो भूल हुनेछ। यो आफैँमा पूर्ण र गहिरो साधना हो। महान् सिद्ध गुरुहरूले सधैं जोड दिएका छन् कि ङोन्डो, मुख्य अभ्यास (साधना) भन्दा पनि बढी महत्त्वपूर्ण छ। किनभने यसले हाम्रो चित्तमा…
Read Moreनिर्वाण: भ्रम, यथार्थ र दुःख मुक्तिको मार्ग
निर्वाण: दुःखको अन्त्य र परम शान्तिको मार्ग हामी सबै जीवनमा शान्ति र आनन्दको खोजीमा छौँ। कहिलेकाहीँ लाग्छ, यो दौड कहिल्यै सकिँदैन र दुःखका चक्रहरूबाट उम्कन सकिँदैन। यही मानव चाहना र दुःखको गहिरो बुझाइलाई सम्बोधन गर्ने बौद्ध धर्मको एक केन्द्रीय अवधारणा हो – निर्वाण। तर निर्वाण वास्तवमा के हो? के यो कुनै स्वर्ग हो, वा मृत्युपछिको अवस्था? आज हामी बौद्ध मुक्तिको यो गहिरो अवधारणालाई केलाउनेछौँ, यसका भ्रमहरू चिर्दै र यसको वास्तविक अर्थ पत्ता लगाउनेछौँ। निर्वाण के होइन? गलत धारणाहरूको खण्डन धेरै मानिसहरूमा निर्वाणबारे विभिन्न गलत धारणाहरू छन्। यी धारणाहरूले यसको वास्तविक…
Read Moreप्रतीत्यसमुत्पाद: जीवन र दुःखको चक्र बुझ्ने बुद्धको अचूक सूत्र
प्रतीत्यसमुत्पाद: जीवनको जालो र अस्तित्व बुझ्ने बुद्धको महासूत्र हामीले दैनिक जीवनमा अनगिन्ती घटनाहरू अनुभव गर्छौं। कहिलेकाहीँ अपार खुसी, कहिले गहिरो दुःख, कहिले सफलता त कहिले असफलता। यी सबै घटनाहरू किन र कसरी घट्छन् भन्ने प्रश्नले हामीमध्ये धेरैलाई सताउने गर्छ। के यी सबै कुरा संयोग मात्र हुन्, वा यिनीहरूका पछाडि कुनै गहिरो नियम लुकेको छ? बौद्ध दर्शनमा एउटा यस्तो गहन अवधारणा छ, जसले जीवनका यी यावत् प्रश्नहरूको जवाफ दिन्छ – त्यो हो प्रतीत्यसमुत्पाद। यो केवल एउटा दार्शनिक तर्क मात्र होइन, बरु जीवनलाई हेर्ने र बुझ्ने एउटा दिव्य चक्षु हो, जसले हामीलाई…
Read Moreरगतको खोलाबाट शान्तिको मार्गमा: सम्राट अशोकको ऐतिहासिक परिवर्तन
सम्राट अशोक: क्रूरताबाट करुणाको यात्रा इतिहासका पानाहरू पल्टाउँदा यस्ता केही पात्रहरू भेटिन्छन् जसको जीवन आफैंमा एउटा महाकाव्यजस्तो लाग्छ। सम्राट अशोक तिनैमध्येका एक हुन्। उनको नाम सुन्नेबित्तिकै कतिपयले ‘चण्डाशोक’ भनी सम्झन्छन्, जो साम्राज्य विस्तारका लागि निर्ममतापूर्वक युद्ध लड्थे, भने कतिपयले ‘धर्माशोक’ भनी चिन्छन्, जसले बौद्ध धर्मको प्रचार-प्रसार र मानवताका लागि आफ्नो जीवन समर्पण गरे। एउटै व्यक्ति कसरी यति फरक दुई भूमिकामा देखिन सक्छ? एक रक्तपिपासु राजादेखि करुणाका प्रतिमूर्तिको उनको अविश्वसनीय यात्राले हामीलाई मानिसको हृदयमा हुने परिवर्तनको गहिरो पाठ सिकाउँछ। आउनुहोस्, अशोकको जीवनको यो अद्भुत रूपान्तरणलाई नजिकबाट नियालौं। १. रक्तपिपासु सम्राट: साम्राज्यको…
Read Moreत्रिकाय: बुद्धत्वका तीन आयामहरूको रहस्यमय यात्रा
त्रिकाय: बुद्धत्वका तीन आयामहरूको रहस्यमय यात्रा तपाईंले काठमाडौंको स्वयम्भू जाने बाटोमा रहेको ‘बुद्ध पार्क’ का ती तीन विशाल मूर्तिहरू पक्कै देख्नुभएको होला, होइन त? सायद तपाईंले त्यहाँ उभिएर तस्बिर वा सेल्फी पनि खिच्नुभएको होला। तर, के तपाईंलाई ती मूर्तिहरू वास्तवमा को हुन् र तिनको अर्थ के हो भन्ने थाहा छ? धेरैलाई लाग्छ ती तीनैजना शाक्यमुनि बुद्ध हुन्। तर गहिराइमा हेर्दा कुरा अलि फरक छ। त्यहाँ बीचमा अमिताभ बुद्ध (जो अनन्त प्रकाशको प्रतीक हुनुहुन्छ), दायाँपट्टि गुरु रिन्पोछे (बौद्ध धर्मका दोस्रो बुद्ध मानिने पद्मसम्भव) र बायाँपट्टि अवलोकितेश्वर (करुणाका प्रतीक चेन्ज्रेसिग) विराजमान हुनुहुन्छ।…
Read Moreबुद्धत्वको यात्रा: बोधिसत्त्वका १० भूमि र पारमिताहरूको रहस्य
बुद्धत्वको यात्रा: बोधिसत्त्वका १० भूमिहरूको रहस्य के तपाईँले कहिल्यै सोच्नुभएको छ, एक सामान्य मानिस कसरी ‘बुद्ध’ बन्छ? बौद्ध दर्शनमा यो कुनै चमत्कार होइन, बरु एक व्यवस्थित र चरणबद्ध आध्यात्मिक विकासक्रम हो। आउनुहोस्, महायान बौद्ध धर्मको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण नक्सा ‘दश बोधिसत्त्व भूमि’ को यात्रामा निस्कौँ। महायान बौद्ध परम्परामा ‘दशभूमिक सूत्र’ को स्थान अत्यन्त उच्च छ। आचार्य असंग र धर्मरक्ष जस्ता विद्वानहरूले हजारौँ वर्ष पहिले व्याख्या गरेको यो मार्ग, आज पनि उत्तिकै प्रासंगिक छ। यो केवल सिद्धान्त होइन, यो मनलाई रूपान्तरण गर्ने वैज्ञानिक विधि हो। साधारण मानिस देखि ‘आर्य’ सम्मको फड्को बुद्धत्वको…
Read Moreबौद्ध दर्शनको दुई सत्य: संवृति सत्य र परमार्थ सत्य बारे सरल चर्चा ।
के हामीले देखेको संसार साच्चै हो त? बौद्ध दर्शनको दुई सत्य बारे सरल चर्चा हामी बिहान उठ्छौं, चिया खान्छौं, अफिस वा काममा जान्छौं, साथीभाइ भेट्छौं र बेलुका सुत्छौं। हामीलाई लाग्छ— “यही नै जीवन हो, यही नै सत्य हो।” तर, बौद्ध दर्शनले हामीलाई एकछिन रोकिएर सोध्न लगाउँछ: “के तपाईंले जे देखिरहनुभएको छ, त्यो वास्तवमै त्यस्तै छ त?” गौतम बुद्धका शिक्षाहरूलाई पछि विद्वानहरूले एकदमै सरल तरिकाले बुझाउन एउटा गजबको सिद्धान्त अघि सारे, जसलाई ‘द्विसत्य’ (दुई सत्य) भनिन्छ। नडराउनुहोस्, यो कुनै गाह्रो कुरा होइन। यसको सार यति हो कि संसारलाई हेर्ने दुईवटा तरिका…
Read Moreबौद्ध मार्गमा ‘यान’ र यसका विविध शाखाहरू
बौद्ध मार्गमा ‘यान’ र यसका विविध शाखाहरू बौद्ध धर्म र दर्शनको गहिरो अध्ययन गर्दा हामीले बारम्बार सुन्ने एउटा महत्त्वपूर्ण शब्द हो– ‘यान’। सामान्य अर्थमा यान भन्नाले एउटा वाहन वा सवारी साधनलाई बुझिन्छ। जसरी एउटा डुङ्गाले मानिसलाई नदीको एक किनारबाट अर्को किनारसम्म पुर्याउँछ, त्यसरी नै बौद्ध धर्ममा ‘यान’ ले मानिसलाई संसार रूपी दुःख र अज्ञानताको सागरबाट तारेर निर्वाणको सुरक्षित किनारसम्म पुर्याउने काम गर्छ। भगवान बुद्धले मानिसहरूको मानसिक क्षमता, बुझ्ने शक्ति र उनीहरूको रुचि अनुसार फरक–फरक उपदेश दिनुभएको थियो। बुद्धको यही ‘उपाय-कौशल’ (सिपालु विधि) लाई नै विभिन्न यानका रूपमा वर्गीकरण गरिएको हो।…
Read More