नेवार बौद्ध परम्परा र नवग्रन्थ
नेपाल मण्डलको काठमाडौँ उपत्यकामा नेवार बौद्ध परम्परा निकै प्राचीन र जीवन्त छ। यस परम्पराको मूल आधार संस्कृतका महायान र वज्रयान सूत्र हुन्। यहाँ ‘नवग्रन्थ’ अर्थात् ‘नौ धर्मरत्न’लाई सर्वोच्च स्थान दिइन्छ।
यी नौ ग्रन्थ केवल अक्षर कुँदिएका भौतिक पृष्ठ मात्र होइनन्। यिनलाई भगवान् बुद्धको दिव्य वाणी मानिन्छ। साथै, साक्षात् देवदेवीको रूपमा यिनको श्रद्धापूर्वक आराधना गरिन्छ। नेवार बौद्ध परम्परा जोगाउन यी सूत्रको अतुलनीय योगदान छ।
ऐतिहासिक पृष्ठभूमि र ग्रन्थ संरक्षण
ऐतिहासिक कालखण्डमा भारतमा बौद्ध धर्मको ह्रास हुन थाल्यो। त्यसैले, काठमाडौँ उपत्यका संस्कृत बौद्ध साहित्यको सुरक्षित आश्रयस्थल बन्यो। नवौँदेखि तेह्रौँ शताब्दीमा भारतीय पण्डितहरूले यी अमूल्य ग्रन्थ नेपाल ल्याएका थिए।
स्थानीय वज्राचार्य र शाक्य समुदायले पुस्ता दर पुस्ता यसको प्रतिलिपि गरे। फलस्वरुप, यी ग्रन्थहरूको निरन्तर संरक्षण भयो। विशेष गरी ‘रञ्जना’ र ‘भुजिमोल’ लिपिमा यी ग्रन्थ लेखिएका छन्। तसर्थ, नेपाललाई विश्वभरि नै संस्कृत बौद्ध धर्मको केन्द्र मानिन्छ।
नौ धर्मरत्नका दार्शनिक पक्ष
नवग्रन्थमा समावेश गरिएका नौ सूत्रले महायान बौद्ध दर्शनलाई समग्र रूपमा समेटेका छन्। पहिलो, अष्टसाहस्रिका प्रज्ञापारमिता शून्यता दर्शनको मेरुदण्ड हो। यसले सम्पूर्ण धर्महरू स्वभावशून्य छन् भन्ने गहन बोध गराउँछ।
दोस्रो, सद्धर्मपुण्डरीकलाई ‘कमल सूत्र’ भनिन्छ। यसले बुद्धको असीम करुणा र उपायकौशल्यको सन्देश दिन्छ। तेस्रो, ललितविस्तरमा भगवान् बुद्धको जीवनीलाई दिव्य लीलाको रूपमा वर्णन गरिएको छ।
चौथो, सुवर्णप्रभासले राज्यको रक्षा र शान्तिका लागि शक्तिशाली मन्त्र प्रदान गर्दछ। पाँचौँ, गण्डव्यूहमा सुधन नामक युवा बोधिसत्त्वको तीर्थयात्राको रोमाञ्चक वर्णन छ।
अन्य महत्त्वपूर्ण सूत्रहरू
छैटौँ, दशभूमिका ग्रन्थले बोधिसत्त्वको मार्गका दस आध्यात्मिक चरणहरूको विस्तृत व्याख्या गर्दछ। सातौँ, समाधिराज सूत्रले शून्यता अनुभूतिका लागि ध्यानको महत्त्व उजागर गर्छ।
आठौँ, लङ्कावतार सूत्रले ‘चित्तमात्र’ अर्थात् विज्ञानवाद दर्शनको व्याख्या गर्दछ। नवौँ, गुह्यसमाज एक उच्च कोटिको तान्त्रिक ग्रन्थ हो। यसले शीघ्र बुद्धत्व प्राप्त गर्ने वज्रयान मार्ग सिकाउँछ।
नेवार बौद्ध परम्परा भित्र कर्मकाण्ड
नेवार बौद्ध परम्परा भित्र यी ग्रन्थको पूजा गर्ने आफ्नै विशिष्ट विधिहरू छन्। कुनै पनि शुभ अवसर वा शान्तिका लागि वज्राचार्य पुरोहितहरूबाट सूत्र पाठ गराइन्छ।
विशेष गरी अष्टमी व्रत जस्ता उपोसध व्रतहरूमा यी ग्रन्थ पुजिन्छन्। यी पवित्र ग्रन्थको दर्शन र स्पर्शले मात्र पनि अपार पुण्य प्राप्त हुने गहिरो जनविश्वास छ।
जीवन्न्यास र पवित्रता
नेवार समाजमा धार्मिक ग्रन्थलाई केवल भौतिक वस्तु मानिँदैन। नयाँ हस्तलिपि तयार भएपछि उच्च वज्राचार्यहरूले ‘जीवन्न्यास’ विधि गर्छन्। यसबाट मन्त्र पढेर ग्रन्थलाई जीवित देवताको रूपमा जागृत गराइन्छ।
ग्रन्थको सुरक्षाका लागि ‘साफुपाह्ला’ अर्थात् पुस्तक रक्षक राखिन्छ। उनीहरूले ग्रन्थलाई लाहा छाप लगाएर सुरक्षित राख्ने महत्त्वपूर्ण जिम्मेवारी लिन्छन्।
सार्वजनिक उत्सव र हस्तलिपि कला
काठमाडौँ उपत्यकाका जात्रा र पर्वहरूमा यी धर्मरत्नहरूको सार्वजनिक प्रदर्शनी गरिन्छ। नेवार बौद्धहरूको पवित्र महिना ‘गुँला’मा प्राचीन हस्तलिपि र बुद्ध मूर्तिहरू प्रदर्शन गरिन्छन्।
यस समयमा परम्परागत बाजासँगै नवग्रन्थको पाठ गरिन्छ। सम्यक् महादान पर्वमा अष्टसाहस्रिका लगायतका ग्रन्थलाई विशेष आसनमा राखेर पुजिन्छ। यसले दान पारमिताप्रतिको अटुट श्रद्धा दर्शाउँछ।
रञ्जना लिपि र कला
नवग्रन्थका हस्तलिपिहरू नेवार कलाका सर्वोत्कृष्ट नमुना हुन्। ताडपत्र र थ्यासफूमा रञ्जना लिपिद्वारा यी ग्रन्थ लेखिएका छन्। यसमा सुन र चाँदीको मसी प्रयोग भएको पाइन्छ।
ग्रन्थका पानाहरूमा बुद्ध र बोधिसत्त्वका सूक्ष्म चित्रकला बनाइएका हुन्छन्। यसले दसौँ शताब्दीदेखिको नेवार चित्रकलाको समृद्ध इतिहासलाई आजसम्म जीवित राखेको छ।
निष्कर्ष र भविष्यको मार्ग
वर्तमान समयमा संस्कृत ग्रन्थहरूको पठनपाठनमा केही कमी आएको छ। यद्यपि, आशा सफूकुथि जस्ता संस्थाहरूले विद्युतीय अभिलेखीकरणको सराहनीय कार्य गरिरहेका छन्।
नवग्रन्थमा निहित करुणा र प्रज्ञाको सन्देश आज झनै सान्दर्भिक छ। यी नौ धर्मरत्नको संरक्षण गर्नु सम्पूर्ण मानवताको अमूल्य सम्पदाको जगेर्ना गर्नु हो।
नेवार बौद्ध परम्परा र यसको गौरवशाली इतिहास आगामी पुस्तासम्म पुर्याउनु हाम्रो साझा कर्तव्य हो। बुद्ध धर्मको यो शाश्वत ज्योतिले सम्पूर्ण प्राणीको कल्याण गरोस्। भवतु सर्व मङ्गलम्!
