सुखी जीवनको लागि मन शान्त राख्ने उपाय-श्रद्धेय गुरु छोग्याल रिन्पोछे
हामी सबै सुखी र शान्त जीवन बिताउन चाहन्छौँ, तर प्रभावकारी रूपमा आफ्नो मन शान्त राख्ने उपाय नजान्दा हामी भित्रैबाट दुखी र अशान्त हुन्छौँ। संसारका सबै सुख-सुविधा भए तापनि हामीलाई सधैँ केही नपुगेको जस्तो महसुस भइरहन्छ। आजको यस लेखमा हामी हाम्रा भावनाहरूको जडलाई बुझेर सन्तुष्टिको मार्गमा कसरी अगाडि बढ्ने भन्ने विषयमा चर्चा गर्नेछौँ।
श्रद्धेय गुरु छोग्याल रिन्पोछेले आफ्ना प्रवचनहरूमा हाम्रा भावनाहरूका गहिरा पाटाहरूलाई उजागर गर्नुभएको छ। उहाँले मुख्यतया हाम्रा भावनाहरूको उत्पत्ति र तीमध्ये पनि ‘इच्छा’ वा ‘लोभ’ ले हाम्रो जीवनमा कसरी प्रभाव पार्छ भन्ने विषयमा विस्तृत व्याख्या गर्नुभएको छ। त्यसैले, सुखी जीवनका लागि आफ्नो मनलाई बुझ्नु अत्यन्त आवश्यक छ।
मन अशान्त बनाउने तीन मुख्य विष
हाम्रो मनमा हजारौँ प्रकारका भावनाहरू उत्पन्न हुन्छन्। यद्यपि, ती सबैको मूल कारण तीनवटा कुरामा लुकेको हुन्छ जसलाई बौद्ध दर्शनमा ‘तीन विष’ भनिन्छ। पहिलो विष ‘राग’ (लोभ वा इच्छा) हो, जुन केही कुरा पाउने तीव्र चाहना हो। दोस्रो विष ‘द्वेष’ (क्रोध वा रिस) हो, जुन आफूलाई मन नपर्ने कुरालाई हटाउने प्रवृत्ति हो। अन्तमा, तेस्रो विष ‘अविद्या’ (अज्ञानता) हो, जसले यथार्थलाई बुझ्न दिँदैन।
श्रद्धेय गुरु छोग्याल रिन्पोछेका अनुसार, अधिकांश समय हामी कि त केही कुरा ‘चाहिन्छ’ भनेर दौडिरहेका हुन्छौँ, कि त केही कुरा ‘चाहिँदैन’ भनेर त्यसबाट भागिरहेका हुन्छौँ। यही ‘चाहिने’ र ‘नचाहिने’ बिचको द्वन्द्वमा नै हाम्रो सम्पूर्ण जीवन बित्छ। तसर्थ, यी तीन विषलाई नबुझीकन सजिलै मन शान्त राख्ने अवस्थामा पुग्न सकिँदैन।
अपूर्णताको घाउ र तुलनाको पासो
हामी सधैँ एउटा यस्तो खोजीमा हुन्छौँ, जसले हामीलाई पूर्ण बनाओस्। कसैलाई धेरै धन-सम्पत्ति चाहिएको छ भने कसैलाई मानसम्मान वा अरूको माया चाहिएको छ। हाम्रो अर्धचेतन मनभित्र सधैँ एउटा आवाज आइरहन्छ कि मसँग यो कुरा भयो भने मात्र म सुखी हुनेछु। रिन्पोछे भन्नुहुन्छ कि यो भित्री रित्तोपन एउटा अनन्त आकाश जस्तै हो।
जसरी आकाशमा जतिसुकै सामग्री खन्याए पनि त्यो कहिल्यै भरिँदैन, हाम्रा इच्छाहरू पनि त्यस्तै हुन्। एउटा इच्छा पूरा हुनासाथ अर्को नयाँ इच्छा जन्मन्छ र हामी सधैँ असन्तुष्ट रहन्छौँ। हामी प्रायः आफ्नो जीवनलाई अरूसँग तुलना गरेर दुखी हुन्छौँ। उदाहरणका लागि, कोही मानिस भव्य महलमा बसेर पनि आफूलाई गरिब ठान्छन् किनभने उनका साथीहरूको महल अझ ठूलो हुन सक्छ। यो तुलना गर्ने प्रवृत्तिले हाम्रो मनमा ईर्ष्या उत्पन्न गराउँछ।
मन शान्त राख्ने र सन्तुष्टि प्राप्त गर्ने कला
बुद्धको दर्शनलाई उल्लेख गर्दै रिन्पोछे सम्झाउनुहुन्छ कि सन्तुष्टि नै संसारको सबैभन्दा ठूलो धन हो। यदि हामी भित्रबाट सन्तुष्ट छौँ भने हामी जहाँ भए पनि धनी छौँ। सन्तुष्ट हुनुको अर्थ काम नगर्नु वा अगाडि नबढ्नु पक्कै होइन। हामीले धन कमाउनुपर्छ र उन्नति गर्नुपर्छ। तर, त्यो “म अपूर्ण छु” भन्ने हिनताबोधबाट मुक्त भएर गर्नुपर्छ।
हामीले आज यो क्षणमा आफू जीवित हुनु र स्वस्थ हुनुलाई नै एउटा ठूलो अवसरको रूपमा लिनुपर्छ। संसारमा कतिपय मानिसहरू अस्पतालमा छटपटाइरहेका छन् वा आधारभूत आवश्यकताबाट वञ्चित छन्। उनीहरूको तुलनामा हामी धेरै भाग्यमानी छौँ। त्यसैले, सधैँ मन शान्त राख्ने हो भने हाम्रो मनमा कृतज्ञताको भाव हुनुपर्छ।
आफैँलाई स्वीकार गर्ने र ध्यान अभ्यास
हामीले प्रायः आफैँलाई माया गर्नका लागि विभिन्न सर्तहरू राख्छौँ। “जब म धनी बन्छु, तब मात्र म खुसी हुनेछु” भन्ने सोचले हामीलाई थप पीडा दिन्छ। वास्तविक सौन्दर्य र शक्ति तपाईँको भित्रै छ। तपाईँ अहिले जे हुनुहुन्छ र जस्तो हुनुहुन्छ, पूर्ण हुनुहुन्छ। जब हामी आफूलाई वर्तमान अवस्थामा पूर्ण रूपमा स्वीकार गर्छौँ, तब हाम्रो भित्र एउटा विशेष प्रकारको शक्ति पैदा हुन्छ।
यसका लागि रिन्पोछेले एउटा संक्षिप्त ध्यानको अभ्यास सिकाउनुभएको छ। नासिकाबाट लामो सास तान्ने र मुखबाट सास छोड्ने अभ्यास गर्नुहोस्। सास छोड्दा मनभित्र रहेका सबै असन्तुष्टि र लोभलाई बाहिर फाल्नुहोस्। साथै, सास तान्दा ब्रह्माण्डको आशिर्वाद र वर्तमानको पूर्णतालाई भित्र भर्नुहोस्। मनमा “म जे छु, पूर्ण छु” भन्ने दृढ संकल्प राख्नुहोस्।
निष्कर्ष
सच्चा अर्थमा मनलाई बसमा राख्नु भनेको भावनालाई दबाउनु होइन, बरु तिनको जडलाई बुझेर रूपान्तरण गर्नु हो। आज हामीले लोभ र असन्तुष्टिको बारेमा गहिरो ज्ञान प्राप्त गर्यौँ। जब-जब मनमा असन्तुष्टि जाग्छ, तब आफैँलाई सम्झाउनुहोस् कि तपाईँ अहिले नै पूर्ण हुनुहुन्छ।
अर्कातिर, अरूसँग तुलना गर्न छोड्नासाथ तपाईँको भित्री घाउ आफैँ निको हुन थाल्छ। आज दिनभरि आफ्नो मनलाई नियाल्ने प्रयास गर्नुहोस्। यो सचेतता नै अध्यात्म र सुखको पहिलो पाइला हो। तपाईँको दिन शुभ र शान्त रहोस्।
