बौद्ध धर्मका त्रिरत्न र यसको महत्व

बौद्ध धर्ममा त्रिरत्नको खास महत्वपुर्ण अंग हो । बौद्ध धर्म नै त्रिरत्नमा आधारित रहेको छ । त्रिरत्न भन्नाले बुद्ध, धम्म र संघलाई बुझिन्छ । गौतम बुद्धले बुद्धत्व प्राप्ति गरे यता नै आफुले प्राप्त गरेको ज्ञानको प्रवद्र्धन गर्ने क्रममा बुद्ध, धम्म(धर्म) र संघ पनि त्रिरत्नको रुपमा विकसित भएको हो । बुद्ध करिब २७ सय वर्ष अगाडि हालको नेपालको लुम्बिनीमा गौतम बुद्धको जन्म भएको हो । बुद्ध भन्नाले अनन्त ज्ञानी र आफ्नै प्रयासले बुद्धत्व प्राप्त गरी संसारको कल्याणमा समर्पित भन्ने बुझिन्छ । धम्म(धर्म) बौद्ध धर्मको शिक्षालाई धम्म अर्थात् धर्म भनिन्छ । बौद्ध…

Read More

काठमाडौँका बौद्ध विहारका पुरातात्विक पृष्ठभूमि

लेखक स्व. पं. हेमराज शाक्य बुद्ध महापरिनिर्वाण हुनु भएको २०० वर्ष पछि सम्राट अशोकको तिर्थ यात्राको क्रममा नेपालका किराती राजा स्थुङ्कोको पर्याय आफ्ना गुरु उपगुप्त भिक्षु, महारानी तिष्यरक्षिता तथा पुत्री चारुमती आदि सहित नेपाल भ्रमण गरी बुद्ध धर्म प्रचार गरे। यसको ज्वलन्त साक्षीका रुपमा पाटनको चार दिशामा अवस्थित चतुर स्तूप विद्यमान छन्। त्यस्तै ग्वलः स्थित चारुमति विहार स्थापना गरिएको पनि त्यसको उदाहरण हुन्। हुन त पौराणिक काल तथा अनुश्रुति कालको दृष्टिकोणबाट मात्र पनि वर्णन गर्दा आजभोलिको वैज्ञानिक युगलाई नसुहाउँदो हुन सक्छ। तर पुरातात्विक साधनको प्रमाण स्वरुप प्राचीन अभिलेखहरुलाई अगाडि सार्ने…

Read More

नेपालमा जन्मिएका गौतम बुद्ध बाहेकका अन्य २ बुद्ध

नेपाल प्राचीन समयदेखि नै बौद्धधर्म, शिक्षा, संस्कृति र सभ्यताको केन्द्रको रुपमा रहेको छ । नेपालका विभिन्न स्थानहरुमा बौद्धमार्गीको पवित्र एवं प्रसिद्ध ऐतिहासिक तीर्थस्थलहरु रही आएका छन् । प्रचलित बौद्ध मत तथा केही वंशवालीहरुमा शाक्यमुनि गौतम बुद्ध अगाडिका महा मानव बुद्धहरु विपश्वी बुद्ध, शिखी बुद्ध, विश्वम्भु बुद्ध र क्रकुछन्द बुद्ध आदिसँग स्वयम्भूनाथको प्रसंग जोडिएको पाइन्छ । प्रथम महामानव बुद्ध विपश्वीले नागदहमा एक कमलको वीज रोपे र सो बीजबाट कमलको फूल उत्पन्न भएर त्यही स्वयम्भू अवतरित भए । त्यही स्वयम्भू महाचैत्याको निर्माण भएको स्वयम्भु पुराणको कथनमा पाइन्छ । १) ककुसन्ध बुद्ध ककुसन्ध…

Read More

मनुष्य कसरी बुद्ध हुन्छ ?

अनुबाद:- सुर्य घिसिङ कुनै मनुष्य बुद्ध कसरी हुन्छ ? कुनै मनुष्य अन्धकारमा कसरी उभिरहन्छ ? म एउटा बगैंचामा गएको थिएँ । एउटै किसिमको जमीन थियोे त्यस बगैंचामा । एउटै आकाश थियोे त्यस बगैचाको माथी, एउटै घामको किरण छरिन्थ्यो, एकै किसिमको हावा चल्थ्यो । एउटै किसिमको माली थियोे, उस्तै पानी झर्थ्यो । तर त्यस बगैंचामा सबै फूल अलग – अलग फुलेको थियोे । म सोच मग्न भएँ- हुनसक्छ कहिले कुनै बगैचामा जाँदा तपाईंलाई पनि यो सोचाइ उत्पन्न भएको होस् । जमिन एउटै हो, आकाश एउटै हो, घामको किरण एउटै हो, हावा एउटै…

Read More

स्वयम्भूनाथको धार्मिक कथा

स्वयम्भूनाथ काठमाण्डौ उपत्यकाको पश्चिममी अवस्थित एक प्रसिद्ध बौद्ध स्तुप हो । स्वयम्भूनाथलाई महाचैत्य पनि भनिन्छ । धार्मिक कथाअनुसार उपत्यका पानीले भरिएको बेला बिपस्वी बुद्ध आएर तीनपल्ट वरिपरीको पहाडमाई घुमेर नागार्जुनको टुप्पोमा बसी तपस्यामा बसेका थिए । त्यसपछि बैशाख पूर्णिमाको दिन दक्षिण फर्किएर कमलको बीउ दहमा रोपेका थिए । अर्को सालको बैशाख पूर्णिमाको दिन कमलको फूल उम्रियो । त्यसरी उम्रिएको कमलको फूलबाट नै स्वयम्भू महाचैत्य उत्पत्ति भएको मानिन्छ । संस्कृतमा स्वयम्भूको अर्थ आफै उत्पत्ति भएको भूमि भन्ने हो । मञ्जुश्रीले काठमाडौंको पानी कटाउनुअघि त्यही स्वयम्भूमा पूजा गरेको, फूल भएकै स्थान पहाड…

Read More

बुद्ध धर्ममा अवतारी भनेको के हो र कसरी हुन्छ पुनर्जन्म ?

नाम्ड्रोल थपालिङ् गोन्पा चर्नालुका प्रमुख लामा थुचेनका अनुसार बौद्ध धर्ममा धर्मगुरु (लामा) को मृत्यु भईसकेपछि अर्को व्यक्तिले त्यो लामाको विषयमा सबै भन्न र चिन्न सक्ने मान्छेलाई अवतारी (टुल्कु) भन्ने गरिन्छ । सत्य र धार्मिक मान्छेहरुले पुनर्जन्म लिने धार्मिक विश्वास रहेको उनको भनाई छ । ‘मानिसहरु सबैले पुनःजन्म पाएका हुन्छन् । तर सबै मानिसलाई आफ्नो पूर्वजन्मको विषयमा जानकारी हुँदैन तर पुनर्जन्म पाएका लामाहरुलाई सबै कुरा थाहा हुन्छ ।’ उनी भन्छन् ,‘ सत्य मान्छेको जन्म समाजको कल्याणका निम्ति हुन्छ, राम्रो काम गर्दा गर्दै भौतिक शरिर मर्छ तर सुरु गरेका कामहरु पुरा गर्न…

Read More

बौद्ध संघ र खेम्पो पदवीको परम्परा

लामा टि. ग्याल्छन भगवान बुद्धले बोधगया (बज्रासन)मा सम्बबोधी ज्ञान प्राप्त गरेपछि सर्वप्रथम उक्त ज्ञानको प्रथम उत्तराधिकारी आफ्ना पूर्व सहयोगीहरु पञ्चभद्रीय भीक्षुगण ठानेर उनीहरुलाई चार आर्यसत्यको ज्ञानबाट प्रदिक्षित गुर्न भएको थियो । यो नै बुद्धधर्मको पहिलो भिक्षुक संघ थियो । बौद्ध शिक्षाको प्रारम्भ बिन्दु पनि त्यसैलाई मानिन्छ । त्यो दिनलाई धर्मचक्र प्रवद्र्धन दिवसको रुपमा मान्ने गरिन्छ । यो बौद्ध परम्पराको एउटा प्रमुख पुण्यतिथि पनि हो । त्यो भिक्षुक संघको प्रथम ‘उपाध्याय’ (खेन्पो)को स्थानमा स्वयं भगवान महान शास्ता (पथप्रदर्शक) रहनु भएको देखिन्छ । बुद्ध सन्देशको प्रचार प्रसारको विस्तारसँगै त्यसप्रकारको भिक्षुक संघहरु विस्तार…

Read More

बौद्ध धर्ममा स्वर्ग र ब्रम्हलोक

रत्नकाजी वज्राचार्य कयौँ विद्वानहरु मैले भ्रमित भेटें! उनीहरुलाई लाग्दोरहेछ बौद्ध धर्ममा उल्लेख भएका स्वर्गलोक र ब्रम्हलोक तथा ब्रम्हा त हिन्दु धर्ममा वर्णन गरिए जस्तै एउटै हो । तर बौद्ध धर्ममा उल्लेख गरिएको स्वर्ग र ब्रम्हलोक तथा ब्रम्हा नितान्त फरक छन् अनि ती लोकहरुको उत्पति, ति लोकहरुमा पुग्ने वा भोग गर्न जाने मार्ग पनि पुरै फरक छन्। त्यति मात्र हैन ति लोकहरु बौद्ध धर्ममा अनित्य र मानवलोकमा भन्दा अपुर्ण पनि छन। त्यसैले स्वर्गलोक र ब्रम्हलोकको भोग र आयु पनि निश्चित छ। बौद्ध धर्ममा स्वर्ग र ब्रम्हलोक कसरी उत्पति भयो? यि लोकहरुमा के…

Read More

कोरोनाले उल्ट्याएको मानव जीवनको परिभाषा-भिक्षु आनन्द

भिक्षु आनन्द मानव जीवनको पारिभाषा २१ औँ शताव्दीसम्म पुग्दा अति-व्यस्त, अति-धावनकारी जीवनशैली अपनाउने आर्थिक मानव, भौतिक मानव, व्यापारिक मानव, यान्त्रिक मानव  हुँदै रोबोट मानवको रूपमा परिभाषित हुँदै गएको छ । मान्छेलाई मन र भावना भएको चेतनशील, संवेदनशील, पारिवारिक, सामाजिक, धार्मिक, संस्कृतिक, आध्यात्मिक प्राणीको रूपमा अर्थ्याउनुभन्दा भौतिक तथा  यान्त्रिक मानवको रूपमा अर्थ्याउँदै आएको देखिन्छ । यस्तो अवस्थामा  एउटै  परिवारका सदस्यहरूबीच लामो समय संगै बस्न, भेटघाट गर्न, खान, बस्न, दुःख–सुख बुझ्न समेत आज मानिस  बेफुर्सदिलो गरिदिएको छ किनभने विकासको मापदण्डमा मानसिक र अध्यात्मिक पक्षलाई  भन्दा बाह्य भौतिक विकासलाई बढी महत्त्व र प्राथमिकता…

Read More

बुद्ध समाधिमा किन बस्नुहुन्छ ?

भन्ते नागसेन ! तपाईंहरु भन्नुहुन्छ कि भगवानले जे कुराहरू गर्नु थियोे सबै बोधीवृक्षको मुनि नै समाप्त भइसकेको छ । वहाँले अब अरु केही गर्नु बाकी छैन, आफुले गरेकोमा अरु केही जोडन थप्न बाकी छैन । साथ साथै यस्तो पनि सुन्नमा आउँछ कि तीन महीनासम्म वहाँले समाधी लगाउनु भएको थियोे ? भन्ते नागसेन ! यदी भगवानले बोधी वृक्षको मुनि सबै कुराहरू समाप्त गरिसकेको भए तब यो कुरा झुठो ठहरिन्छ कि तीन महीनासम्म वहाँले समाधी लिनु भएको थियोे । यदी भगवानले यथार्थमा तीन महीनासम्म समाधी लिएको भए तब यो कुरा झुठो ठहरिन्छ…

Read More