वज्रयान बौद्ध धर्म र चौरासी महासिद्धहरूको साधना

वज्रयान बौद्ध धर्मको परिचय

वज्रयान बौद्ध धर्म आठौँदेखि बाह्रौँ शताब्दीको बीचमा विकसित भएको एक प्रभावकारी तान्त्रिक मार्ग हो। यसले बुद्धत्व प्राप्त गर्ने प्रक्रियालाई निकै द्रुत र व्यावहारिक बनायो। यस साधना पद्धतिको मुख्य आधार चौरासी महासिद्धहरूलाई मानिन्छ। उनीहरूले लौकिक जीवनका सामान्य अनुभवलाई नै बुद्धत्व प्राप्तिको उपाय बनाएका थिए। महायानको दार्शनिक जग र शून्यताको बोधलाई व्यवहारमा उतार्न उनीहरूको भूमिका निर्णायक मानिन्छ।

वज्रयान बौद्ध धर्म र पाल साम्राज्यको योगदान

पूर्वी भारतको पाल साम्राज्यलाई बौद्ध धर्मको अन्तिम स्वर्ण युग मानिन्छ। राजा गोपालदेखि देवपालसम्मका शासकहरूले विक्रमशिला र नालन्दा जस्ता महाविहारहरूको संरक्षण गरे। त्यहाँ तान्त्रिक विद्याको गहिरो अध्ययन हुन्थ्यो। यसै समयमा महासिद्धहरूको उदय भयो। उनीहरूले समाजको कठोर जातिवाद र रूढिवादी संस्कारलाई चुनौती दिए। साथै, उनीहरूले “सहज” मार्गको प्रतिपादन गरे।

यी महासिद्धहरूमा राजाहरू, ब्राह्मणहरू, माझीहरू र साधारण गृहणीहरू समेत समावेश थिए। उदाहरणका लागि इन्द्रभूति, सरहपा र मणिभद्रालाई लिन सकिन्छ। तसर्थ, आध्यात्मिक जागृति कुनै खास वर्ग वा लिङ्गको पेवा होइन भन्ने प्रमाणित भयो।

चौरासी महासिद्ध र साधनाको विविधता

चौरासी महासिद्धहरूको सूचीमा अभयदत्त श्री र वज्रसनको परम्परा मुख्य मानिन्छ। महासिद्धहरूको जीवनीलाई भोट भाषामा ‘नाम्तर’ भनिन्छ। यसले संसारका क्लेशहरूलाई प्रज्ञा जगाउने माध्यम मान्दछ। वज्रयानका केही प्रमुख महासिद्धहरू यसप्रकार छन्।

सरहपा र तिलोपाको साधना

सरहपा सहजयानी परम्पराका प्रवर्तक मानिन्छन्। उनले तान्त्रिक “दोहा” मार्फत बाह्य कर्मकाण्डको विरोध गरे। उनले मनको प्राकृतिक शुद्धतामा जोड दिए। त्यसैगरी, तिलोपाले प्रत्यक्ष वज्रधार बुद्धबाट ‘महामुद्रा’को उपदेश पाए। उनले तिल पिस्ने लौकिक कार्यलाई नै चित्त चिन्ने उच्चतम साधना बनाए।

नारोपा र लुइपाको साधना

अर्कातिर, नालन्दाका पण्डित नारोपाले तिलोपाबाट कठोर परीक्षाहरू पार गरे। उनले सिकाएका चण्डाली योग र विज्ञान-सङ्क्रान्ति आज पनि महत्त्वपूर्ण छन्। त्यस्तै, लुइपाले अहङ्कार त्याग गर्न बाह्र वर्षसम्म माछाका आन्द्रा खाए। अन्ततः उनले ‘चक्रसम्भर तन्त्र’को सर्वोच्च सिद्धि प्राप्त गरे।

चर्यापद र सन्ध्या-भाषाको प्रयोग

महासिद्धहरूले आफ्ना आध्यात्मिक अनुभवहरूलाई “चर्यापद” का रूपमा व्यक्त गरे। यी गीतहरूमा “सन्ध्या-भाषा” अर्थात् प्रतीकात्मक भाषाको प्रयोग गरिएको छ। यसले अनधिकृत व्यक्तिहरूबाट गुह्य ज्ञानको रक्षा गर्दछ।

यस भाषामा बाहिर एउटा अर्थ देखिए पनि भित्र गहिरो सङ्केत हुन्छ। उदाहरणका लागि, “मद्य” शब्दले साधारण मदिरालाई बुझाउँदैन। यसले त साधनाबाट प्राप्त हुने “महासुख” लाई जनाउँछ। त्यसैले, यो भाषा साधकलाई द्वैतभावबाट मुक्त गराउने माध्यम बन्यो। किनभने यसले शून्यता र करुणाको अद्वैत अवस्थामा पुऱ्याउँछ।

नेपाल मण्डलमा वज्रयान बौद्ध धर्मको प्रभाव

नेपालको काठमाडौँ उपत्यका आदिम कालदेखि नै वज्रयान बौद्ध धर्मको सुरक्षित केन्द्र हो। यहाँका बज्राचार्य र शाक्य समुदायले यो परम्परालाई जीवन्त राखेका छन्। शान्तिकर आचार्य र लीलावज्र जस्ता नेपाली महासिद्धहरूले तान्त्रिक पीठहरूको स्थापना गरे।

उनीहरूले स्वयम्भू चैत्यको संरक्षणमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेले। आज पनि यहाँका विहारहरूमा ‘चर्या नृत्य’ र ‘चर्या गीतहरू’ अभ्यास गरिन्छन्। यी अभ्यासहरू भारतीय तथा नेपाली महासिद्धहरूकै जीवित विरासत हुन्। यसले दृश्य र ध्यानको माध्यमबाट साधकलाई निर्वाणतर्फ डोऱ्याउँछ।

तिब्बतमा वज्रयान बौद्ध धर्मको विस्तार

भारतमा बाह्रौँ शताब्दीको अन्त्यतिर बाह्य आक्रमणबाट बौद्ध केन्द्रहरूको विनाश भयो। यद्यपि, महासिद्धहरूको गुरु-शिष्य परम्परा तिब्बत र हिमालय क्षेत्रमा सुरक्षित रह्यो। मार्पा लोत्सावाले अनेकौँ कष्ट सहेर भारत भ्रमण गरे। उनले नारोपाबाट तन्त्रका शिक्षाहरू तिब्बत पुऱ्याए।

त्यस्तै, द्रोक्मी लोत्सावाले महासिद्ध विरूपाको “लमद्रे” उपदेशलाई स्थापित गरे। यो नै साक्य परम्पराको जग बन्यो। अन्तमा, यी महासिद्धहरूको निरन्तर परम्पराकै कारण आज विश्वभर वज्रयानको प्रकाश फैलिएको छ।

निष्कर्ष: शाश्वत तान्त्रिक मार्ग

समग्रमा, चौरासी महासिद्धहरू वज्रयान बौद्ध धर्मका युगान्तकारी मार्गदर्शक हुन्। उनीहरूले सिकाएको “अवधूत चर्या” र सहज मार्गले मानिसलाई कृत्रिम आडम्बरबाट मुक्त गराउँछ। यसले आफ्नै चित्तको वास्तविक स्वरूप अर्थात् तथागतगर्भ चिन्न मद्दत गर्दछ।

शून्यता र करुणाको अभिन्न मिलन बोधिचित्त नै उनीहरूको अन्तिम उपदेश हो। त्यसैले, पूर्ण श्रद्धा र धैर्यका साथ यो मार्ग अनुसरण गर्नुपर्छ। यसो गरेमा यसै जीवनमा बुद्धत्व प्राप्त गर्न सम्भव छ भन्ने सन्देश पाइन्छ।