वज्रयोगिनीको प्रतिमा लक्षण: महासुख र शून्यताको दिव्य मार्ग
वज्रयान बौद्ध परम्परामा वज्रयोगिनीको प्रतिमा लक्षण अत्यन्त महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। उहाँ अनुत्तरयोग तन्त्रकी प्रमुख देवी हुनुहुन्छ। उहाँलाई ‘सर्वबुद्धडाकिनी’ को रूपमा पनि चिनिन्छ। वज्रयोगिनी मानव चित्तको शुद्धता र परम ज्ञानको साक्षात् स्वरूप हुनुहुन्छ। तसर्थ, उहाँको तान्त्रिक प्रतिमा एउटा गहिरो आध्यात्मिक मानचित्र हो। यसले साधकलाई अविद्याको अन्धकारबाट मुक्त गर्छ। साथै, यसले निर्वाणको परम प्रकाशतर्फ बाटो देखाउँछ। यस लेखमा हामी वज्रयोगिनीका प्रतीक र तिनका गम्भीर अर्थबारे चर्चा गर्नेछौं।
वज्रयोगिनीको प्रतिमा लक्षण: रक्त वर्ण र यौवन
वज्रयोगिनीको शरीर गाढा रातो रङ्गको छ। यो रङ्ग प्रभातकालीन सूर्य वा अग्निको जस्तो हुन्छ। तान्त्रिक दर्शनमा यो ‘राग’ वा इच्छाको प्रतीक हो। तर, यहाँ रागलाई संसारमा अल्झिने तृष्णाको रूपमा लिइँदैन। यसको सट्टा, यसलाई आध्यात्मिक रूपान्तरणको मुख्य इन्धन मानिन्छ। उहाँको रातो रङ्गले ‘चण्डाली अग्नि’ लाई जनाउँछ। यसले भित्री नाडीका अशुद्धिहरूलाई जलाएर महासुख प्रदान गर्छ। थप रूपमा, उहाँलाई सधैं १६ वर्षकी युवतीको रूपमा देखाइन्छ। यसले बुद्धत्वको कहिल्यै नओइलाउने ताजापनलाई संकेत गर्छ। यो अवस्था सम्पूर्ण वैचारिक बोझबाट मुक्त हुन्छ।
नग्नता र शून्यताको प्रतीक
वज्रयोगिनी ‘दिगम्बरी’ अर्थात् नग्न हुनुहुन्छ। यो नग्नता भौतिक वा सांसारिक होइन। यो आध्यात्मिक अर्थमा ‘आवरणहीन सत्य’ को प्रतीक हो। उहाँले कुनै पनि कृत्रिम सामाजिक मान्यता धारण गर्नुभएको छैन। त्यसैले, उहाँको नग्नताले ‘शून्यता’ लाई स्पष्ट पार्छ। शून्यतामा कुनै पनि वस्तुको स्वभाविक अस्तित्व हुँदैन। अर्कातिर, उहाँका लामा र खुला केशहरू स्वतन्त्रताका प्रतीक हुन्। यसले उहाँ कुनै पनि सांसारिक बन्धनमा हुनुहुन्न भन्ने बुझाउँछ। उहाँ एक पूर्ण स्वतन्त्र ‘आकाशगामी’ डाकिनी हुनुहुन्छ।
कर्तरी र कपाल: वज्रयोगिनीको प्रतिमा लक्षण
वज्रयोगिनीको दाहिने हातमा ‘कर्तरी’ अर्थात् वज्र छुरी हुन्छ। यसले साधकको अहंकार र मोहलाई जरादेखि काट्ने प्रज्ञालाई जनाउँछ। कर्तरीले जन्म र मरणको चक्रलाई पनि काट्छ। साथै, यसले द्वैत भावको पूर्ण रूपमा विनाश गर्छ। देब्रे हातमा उहाँले ‘कपाला’ समात्नुभएको छ। यो मानव खप्परको कचौरा हो। यसमा ज्ञानको अमृत भरिएको हुन्छ। यो अमृत महासुख र शून्यताको मिलनको प्रतीक हो। उहाँले कपालबाट अमृत पिइरहेको मुद्रा देखाउनुहुन्छ। यसले भित्री क्लेशलाई ज्ञानमा बदल्न सिकाउँछ।
खट्वाङ्ग: प्रज्ञा र उपायको मिलन
वज्रयोगिनीको देब्रे काँधमा ‘खट्वाङ्ग’ अडिएको हुन्छ। यो एक अत्यन्त महत्त्वपूर्ण तान्त्रिक दण्ड हो। यसले उहाँको अविभाज्य साथी चक्रसम्भरलाई जनाउँछ। बौद्ध तन्त्रमा पुरुष तत्वलाई ‘उपाय’ भनिन्छ। स्त्री तत्वलाई ‘प्रज्ञा’ भनिन्छ। खट्वाङ्गले यी दुई तत्वको पूर्ण मिलनलाई दर्शाउँछ। यस अवस्थालाई ‘युगनद्ध’ भनिन्छ। खट्वाङ्गमा तीनवटा खप्परहरू हुन्छन्। ती ताजा, कुहिएको र सुकेको अवस्थामा हुन्छन्। यिनले बुद्धका तीन शरीरहरू निर्माणकाय, सम्भोगकाय र धर्मकायलाई जनाउँछन्। तसर्थ, यसले त्रिकालमा बुद्धत्वको उपस्थिति देखाउँछ।
त्रिनेत्र र खेचरी भूमितर्फको दृष्टि
वज्रयोगिनीका तीनवटा आँखा हुन्छन्। यसले उहाँको त्रिकालदर्शिता वा सर्वज्ञतालाई जनाउँछ। निधारको तेस्रो आँखाले परम सत्यलाई प्रत्यक्ष देख्ने प्रज्ञाको सङ्केत गर्छ। उहाँको दृष्टि सधैं माथितिर फर्किएको हुन्छ। यो आकाशतर्फ अर्थात् ‘खेचरी भूमि’ तिर लक्षित हुन्छ। खेचरी भूमि डाकिनीहरूको शुद्ध लोक हो। यसको अर्थ उहाँले साधकलाई सांसारिक मायाजालबाट माथि उठ्न प्रेरित गर्नुहुन्छ। साथै, बुद्धत्वको उच्च शिखरमा पुग्न निरन्तर मार्गनिर्देशन गर्नुहुन्छ।
मुण्डमाला र पञ्चबुद्ध मुकुट
उहाँको गलामा ५० वटा काटिएका टाउकाहरूको ‘मुण्डमाला’ छ। यी ५० टाउकाले संस्कृत वर्णमालाका ५० अक्षरलाई जनाउँछन्। यिनले मस्तिष्कमा उत्पन्न हुने अनेकौं विचारहरूको प्रतिनिधित्व गर्छन्। यी टाउकाहरू काटिनुको अर्थ विचारहरूको पूर्ण शुद्धीकरण हो। यसले ‘वाक्’ को रूपान्तरणलाई पनि जनाउँछ। थप रूपमा, उहाँले पाँचवटा सुकेका खप्परको मुकुट लगाउनुभएको छ। यसले पञ्चबुद्ध र उनीहरूका पञ्चप्रज्ञाको विजयलाई स्पष्ट पार्छ। अन्तमा, यसले काम, क्रोध, लोभ, मोह र ईर्ष्यालाई अमृतमा बदल्छ।
पदमुद्रा र अहंकारमाथिको विजय
वज्रयोगिनी सधैं नृत्य मुद्रामा हुनुहुन्छ। उहाँको दाहिने खुट्टा खुम्चिएको हुन्छ। देब्रे खुट्टाले रातो कालरात्रि र कालो भैरवलाई कुल्चिएको हुन्छ। यी दुई आकृतिहरू मानव मनका ठूला शत्रु हुन्। यिनले अत्यधिक ‘राग’ र ‘द्वेष’ लाई जनाउँछन्। यिनीहरूलाई कुल्चिनुको अर्थ साधकले विकारहरूलाई पूर्ण नियन्त्रण गरेको अवस्था हो। यसले अहंकारको अन्त्यलाई जनाउँछ। उहाँ प्रज्वलित ‘ज्ञान-अग्नि’ को बीचमा उभिनुभएको हुन्छ। यसले बाँकी रहेका सूक्ष्म अविद्याहरूलाई जलाएर भष्म पार्छ।
निष्कर्ष: वज्रयोगिनीको प्रतिमा लक्षण र महासुख
नेपालका साँखु, फर्पिङ र गुह्येश्वरीमा वज्रयोगिनीको विशेष साधना गरिन्छ। वज्रयोगिनीको प्रतिमा लक्षणले हामीलाई महत्त्वपूर्ण शिक्षा दिन्छ। आध्यात्मिक मार्ग संसारबाट भाग्ने बाटो होइन। बरु, आफ्नै क्लेशहरूलाई साहसपूर्वक सामना गर्ने विज्ञान हो। यसले नकारात्मक आवेगहरूलाई बुद्धत्वको ऊर्जामा बदल्न सिकाउँछ। वज्रयोगिनीको यो करुणामयी स्वरूपले ‘महासुख’ को अनुभूति गराउँछ। अन्त्यमा, यसले ‘अनुत्तर सम्यक् संबोधि’ तर्फ यात्रा गराउँछ। उहाँको कृपाले सबै प्राणीको चित्त शुद्ध होस्। सबैले निर्वाण प्राप्त गरून्।
