वैशाख पूर्णिमा: बुद्धत्वको त्रिसंयोग

वैशाख पूर्णिमा, जसलाई बुद्ध जयन्ती पनि भनिन्छ, बौद्ध धर्मावलम्बीहरूको लागि सबैभन्दा महत्वपूर्ण र पवित्र दिन हो। यो दिन भगवान् गौतम बुद्धको जीवनका तीन प्रमुख घटनाहरूको दुर्लभ संयोग मानिन्छ, जसलाई त्रिसंयोग भनिन्छ:

• जन्म: यसै पूर्णिमाको दिन लुम्बिनीको पवित्र उद्यानमा सिद्धार्थ गौतमको जन्म भएको थियो।
• ज्ञान प्राप्ति (सम्बोधि): बोधगयामा बोधिवृक्ष (पीपलको रुख) मुनि कठिन तपस्या गरी उहाँले सम्यक सम्बोधि अर्थात् बुद्धत्व प्राप्त गर्नुभएको थियो।
• महापरिनिर्वाण: कुशीनगरमा ८० वर्षको उमेरमा यसै दिन उहाँले नश्वर शरीर त्याग गरी महापरिनिर्वाण प्राप्त गर्नुभएको थियो।

यस दिन विश्वभरका बौद्ध मन्दिर, गुम्बा र बिहारहरूमा विशेष पूजापाठ, परित्राण पाठ र धर्मदेशना (प्रवचन) को आयोजना गरिन्छ। अनुयायीहरूले अष्टशीलको पालना गर्ने, उपवास बस्ने र दान दिने गर्छन्। प्राणी हिंसा नगर्ने सन्देश स्वरूप पशुपंक्षीहरूलाई अभयदान दिने (बन्धनमुक्त गर्ने) चलन पनि छ। मन्दिरहरूलाई फूल र बत्तीले सजाउँदा वातावरण पवित्र र शान्त बन्दछ।

लोसार: नयाँ वर्षको उल्लास र नवीकरण

लोसार तिब्बती तथा हिमाली बौद्ध धर्मावलम्बीहरूको नयाँ वर्ष हो। यो मुख्यतया तिब्बत, भुटान, भारतका केही भाग र नेपालका शेर्पा, तामाङ, ह्योल्मो तथा गुरुङ समुदायहरूमा भव्यताका साथ मनाइन्छ। चन्द्र पात्रो अनुसार मनाइने यो पर्वले पुरानोलाई बिदा गरेर नयाँलाई स्वागत गर्ने अर्थ राख्छ।

लोसार मनाउने विधिहरूमा गहिरो सांस्कृतिक अर्थ लुकेको हुन्छ:

• सफाई र तयारी: नयाँ वर्षको आगमन अघि घर र वरपरको क्षेत्रलाई राम्ररी सफा गरिन्छ। यो बाहिरी फोहोर मात्र नभई मनभित्रका नकारात्मकतालाई हटाएर सकारात्मक ऊर्जालाई स्वागत गर्ने प्रतीक हो।
• विशेष परिकार: यस अवसरमा गुथुक (नौ प्रकारका गेडागुडी मिसाइएको विशेष सुप) खाइन्छ। गुथुक खाने क्रममा पिठोको डल्लोभित्र विभिन्न सङ्केतहरू (जस्तै: कोइला, खुर्सानी, ऊन आदि) राखिन्छ, जसले व्यक्तिको चरित्र र भविष्यको सङ्केत गर्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ।
• धार्मिक अनुष्ठान: गुम्बाहरूमा लामा गुरुहरूबाट विशेष पूजा गरिन्छ, ध्वजापतका (लुङ्दर) फेरिन्छ र विश्व शान्तिको कामना गरिन्छ।
• सामाजिक जमघट: परिवार र साथीभाइहरू भेला भएर “टासी देलेक” भन्दै शुभकामना साटासाट गर्छन्।

ओबोन: पितृहरूप्रति कृतज्ञता

ओबोन जापानको एक परम्परागत बौद्ध पर्व हो, जुन पितृहरूको आत्माको सम्मान र स्मरण गर्न मनाइन्छ। यो पर्व बौद्ध धर्मको ‘उल्लम्बन’ सूत्रमा आधारित छ। यसको मुख्य विश्वास के छ भने, यस समयमा पितृहरूको आत्मा आफ्नो परिवारलाई भेट्न पृथ्वीमा आउँछन्।

• स्वागत र सत्कार: पितृहरूको आत्मालाई स्वागत गर्न घरलाई पवित्र पारिन्छ। घरमा पितृहरूको तस्बिर राखी उनीहरूको मनपर्ने खाना र पेय पदार्थ चढाएर श्रद्धा प्रकट गरिन्छ।
• बत्ती बगाउने: पर्वको अन्त्यमा साँझपख बत्तीहरू बालेर नदी वा समुद्रमा बगाइन्छ। यो दृश्य अत्यन्त मनमोहक हुन्छ। यो पितृहरूको आत्मालाई उनीहरूको लोकमा शान्तिपूर्वक फिर्ता पठाउने प्रतीक हो।
• सामुदायिक नृत्य: समुदायले मिलेर परम्परागत नृत्य गर्छन्, जसले जीवनको चक्र र पुर्खाहरूप्रतिको खुशी र एकताको भावना व्यक्त गर्दछ।

अन्य महत्वपूर्ण बौद्ध उत्सवहरू

माथि उल्लेखित चाडपर्वहरू बाहेक, बौद्ध धर्ममा अरू पनि धेरै महत्वपूर्ण उत्सवहरू मनाइन्छन्:

• माघ पूजा (माघी पूर्णिमा): यस दिन भगवान् बुद्धका १२५० जना अर्हत भिक्षुहरू बिना कुनै पूर्व निमन्त्रणा एकै ठाउँमा भेला हुनुभएको थियो। बुद्धले यसै दिन ‘ओवाद प्रातिमोक्ष’ (भिक्षुहरूका लागि नियम) को उपदेश दिनुभएको थियो।
• आषाढ पूर्णिमा (धर्मचक्र प्रवर्तन दिवस): बुद्धत्व प्राप्तिपछि भगवान् बुद्धले सारनाथमा पञ्चवर्गीय भिक्षुहरूलाई आफ्नो पहिलो उपदेश दिनुभएको दिनको सम्झनामा यो पर्व मनाइन्छ।
• कठिन चीवर दान: वर्षावास (तीन महिनाको वर्षाकालीन बसाई) को अन्त्यमा भिक्षुहरूलाई विशेष विधिपूर्वक तयार पारिएको वस्त्र (चीवर) दान गर्ने पर्व हो। यो दानलाई बौद्ध धर्ममा सबैभन्दा ठूलो दानमध्ये एक मानिन्छ।