विमलकीर्ति: ती प्रबुद्ध गृहस्थ, जसले भिक्षुहरूलाई समेत ज्ञानको मार्ग देखाए
जब हामी ‘ज्ञान’ वा ‘प्रबुद्धता’ को कुरा गर्छौं, हाम्रो मनमा गेरु वस्त्रधारी भिक्षु, एकान्तमा ध्यान गरिरहेका योगी वा धर्मग्रन्थका पाना पल्टाइरहेका पण्डितहरूको चित्र आउँछ। हामी सोच्छौं, यो मार्ग त सांसारिक जीवन त्यागेकाहरूका लागि मात्र हो। तर महायान बौद्ध धर्मको इतिहासमा एक यस्ता नक्षत्र छन्, जसले यो धारणालाई आफ्नो जीवनबाटै चुनौती दिए— उनी हुन् विमलकीर्ति।
विमलकीर्ति कुनै भिक्षु थिएनन्, न त कुनै मठमा बस्ने साधक। उनी वैशाली नगरका एक सम्पन्न र सम्मानित व्यापारी थिए, एक गृहस्थ जसले परिवार र समाजबीच रहेरै ज्ञानको शिखर चुमेका थिए। उनको कथा केवल एक पौराणिक आख्यान होइन, यो त हामीजस्ता साधारण मानिसका लागि प्रेरणाको अनन्त स्रोत हो। यसले सिकाउँछ कि आध्यात्मिक जागरण कुनै विशेष जीवनशैलीको बन्दी हुँदैन; यो त जुनसुकै परिस्थितिमा पनि फुल्न सक्ने चेतनाको कमल हो।
बजार र बोधिचित्तको अद्भुत संयोजन
विमलकीर्तिको जीवन व्यापार र प्रज्ञाको अद्वितीय संगम थियो। उनी केवल वस्तुको मोलतोल गर्ने व्यापारी थिएनन्, बरु जीवनको वास्तविक मूल्य बुझेका एक बोधिसत्त्व थिए। उनको धन र प्रतिष्ठाले उनलाई अहंकार होइन, करुणा र विनम्रता दियो।
- नैतिक व्यापार: उनले आफ्नो व्यवसायलाई नाफा कमाउने मेसिनको रूपमा हेरेनन्, बरु सेवा र करुणा अभिव्यक्त गर्ने माध्यम बनाए। ग्राहकहरूसँगको उनको व्यवहारमा इमानदारी र समाजप्रतिको उनको योगदानमा निस्वार्थता थियो।
- अनित्यताको बोध: बजारमा आउने उतारचढावलाई उनले जीवनको अनित्य स्वभाव बुझ्ने पाठशाला बनाए। जसरी बजारको मूल्य स्थिर रहँदैन, त्यसरी नै जीवनमा सुख-दुःख, लाभ-हानि स्थायी छैन भन्ने गहिरो बोध उनमा थियो।
- व्यावहारिक प्रज्ञा: मानिसहरूको मनोविज्ञान बुझ्ने उनको क्षमता अद्भुत थियो। यही सिपले उनलाई व्यापारमा मात्र होइन, मानिसहरूलाई धर्मको गहिरो मर्म बुझाउन पनि मद्दत गर्यो।
मलाई सम्झना छ, सानो छँदा म काम गर्ने किराना पसलका साहुजी नाफाका लागि जे पनि गर्थे। ग्राहकको आवश्यकताभन्दा आफ्नो फाइदालाई केन्द्रमा राख्ने उनको बानीले मलाई सधैँ खट्किन्थ्यो। विमलकीर्ति ठीक त्यसको विपरीत थिए। उनका लागि व्यापार आफैँमा एक साधना थियो, जहाँ हरेक लेनदेनमा करुणा र प्रज्ञाको अभ्यास हुन्थ्यो।
जब गृहस्थले भिक्षुहरूलाई उपदेश दिए
विमलकीर्तिको प्रज्ञाको असली परीक्षा तब भयो, जब उनले बुद्धका महान् शिष्यहरू र भिक्षुहरूलाई नै धर्मको गहिरो अर्थ सिकाए। यो घटना विमलकीर्ति निर्देश सूत्र को केन्द्रबिन्दु हो।
एकपटक, विमलकीर्तिले आफू बिरामी भएको बहाना गरे। यो उनको एक कौशलपूर्ण उपाय थियो। बुद्धले आफ्ना प्रमुख शिष्यहरू, जस्तै— सारिपुत्र, मौद्गल्यायन, महाकाश्यपलाई उनको हालचाल बुझ्न पठाए। तर, बुद्धका ती महान् अरहन्त शिष्यहरू विमलकीर्तिको प्रज्ञाको तेज र तर्कको अगाडि टिक्न सकेनन्।
विमलकीर्तिले उनीहरूलाई यस्ता प्रश्नहरूले स्तब्ध बनाइदिए:
- शून्यताको व्यावहारिक अर्थ: भिक्षुहरूले शून्यतालाई एक दार्शनिक सिद्धान्तका रूपमा मात्र बुझेका थिए। तर विमलकीर्तिले प्रष्ट पारे— शून्यता को अर्थ ‘शून्य हुनु’ होइन, बरु ‘स्वभाव-शून्य’ हुनु हो। कुनै पनि चीजको स्वतन्त्र अस्तित्व छैन, सबै कुरा एक-अर्कामा अन्तरनिर्भर छन्। यही खालीपनमा अनन्त सम्भावना लुकेको छ।
- संसार नै निर्वाण: उनले सिकाए कि मुक्ति पाउन संसार छोडेर भाग्नु पर्दैन। राग, द्वेष र मोह जस्ता क्लेशहरू नै बोधि (ज्ञान) का बीज हुन्। हिलोबिना कमल फुल्न नसकेझैँ, सांसारिक दुःख र चुनौतीबिना ज्ञानको उत्पत्ति हुन सक्दैन।
“संसारमा रहेर पनि कमलझैँ निर्लिप्त रहनु नै सच्चा अभ्यास हो,”
उनको शिक्षा थियो।
- अद्वैतको अनुभव: उनले सबै द्वैतभन्दा परको सत्यलाई औंल्याए। ‘म’ र ‘अरू’, ‘संसार’ र ‘निर्वाण’, ‘अशुद्ध’ र ‘शुद्ध’ जस्ता विभाजनहरू केवल मानसिक उपज हुन्। वास्तविक सत्य यी सबै विभाजनभन्दा पर, अद्वैत छ।
यो घटनाले भिक्षुहरूलाई समेत के बोध गरायो भने, धर्मग्रन्थको ज्ञान मात्र पर्याप्त छैन; वास्तविक ज्ञान त जीवनको अनुभव र प्रत्यक्ष अनुभूतिबाट मात्र प्राप्त हुन्छ।
निष्कर्ष
विमलकीर्ति एक व्यक्ति मात्र होइनन्, एक विचार हुन्— एउटा क्रान्तिकारी विचार जसले भन्छ, “प्रबुद्धता तिम्रो पनि अधिकार हो।” चाहे तपाईं व्यापारी हुनुहोस्, शिक्षक, डाक्टर वा गृहिणी, तपाईं आफ्नो कर्मक्षेत्रलाई नै साधनाको भूमि बनाउन सक्नुहुन्छ।
विमलकीर्तिले हामीलाई सिकाउँछन् कि साँचो अध्यात्म जीवनबाट भाग्नु होइन, बरु जीवनलाई प्रज्ञा, करुणा र सजगताका साथ जिउनु हो। हाम्रो हरेक काम, हरेक सम्बन्ध र हरेक निर्णयमा जब हामी इमानदारी र करुणा घोल्छौं, तब हामी पनि विमलकीर्तिको मार्गमा हिँडिरहेका हुन्छौं। उनी एक ऐतिहासिक पात्र मात्र होइनन्, हामीभित्रकै सम्भावनाका प्रतीक हुन्, जसले भन्छन्— “उठ, जाग, तिमीभित्र पनि ज्ञानको ज्योति बाल्ने क्षमता छ।”
