परिचय: इतिहासले बिर्सेकी एक महान नारी

गौतम बुद्धले ज्ञान प्राप्त गरेको कथा हामी सबैले सुनेका छौँ। तर, त्यो महान् सफलताको जगमा एक नारीको ठूलो त्याग, माया र धैर्यता लुकेको छ, जसको चर्चा इतिहासमा कमै मात्र भएको छ। ती हुन्—यशोधरा।

प्राचीन जम्बुद्विपको कोलीय र शाक्य वंशसँग सम्बन्धित यशोधरा केवल एक राजकुमारकी पत्नी मात्र थिइनन्, बरु उनी त अनेकौं कल्पदेखि सिद्धार्थको बोधिसत्व मार्गमा सहयात्री थिइन्। जातक कथाहरू (जस्तै सुमेध र सुमित्राको कथा) अनुसार, यी दुई सत्त्वहरू (विशिष्ट प्राणीहरू) को कर्म-बन्धन युगौंदेखि एकअर्कासँग जोडिएको थियो। यशोधराले प्रत्येक जन्ममा आफ्नो पतिको ‘सम्यक सम्बुद्ध’ बन्ने संकल्पलाई पूर्ण गर्न पारमिताहरू (गुणहरू) को अभ्यासमा सघाउ पुर्‍याएकी थिइन्।

गृहत्याग: विछोडको पीडा र सहनशीलता

दरबारको सुखसयल, सुनचाँदी र सुन्दर छोरा राहुलको जन्मपछि सिद्धार्थ र यशोधराको जीवन सुखी देखिन्थ्यो। तर सिद्धार्थको मनमा संसारको दुःख, बुढ्यौली, रोग र मृत्यु देख्दा वितृष्णा (विरक्त भाव) जागिसकेको थियो।

एक रात, जब यशोधरा र राहुल निदाएका थिए, सिद्धार्थले घर छोड्ने (महाभिनिष्क्रमण) निर्णय गरे। भनिन्छ, सिद्धार्थले अन्तिम पटक आफ्नी पत्नी र छोरालाई मायाले हेरे तर उनीहरूलाई ब्युँझाएनन् र चुपचाप निस्किए।

बिहानीपख ओछ्यान खाली देख्दा यशोधरालाई ठूलो चोट पर्यो। आफ्नो पतिले कुनै युद्ध लड्न नभई सत्यको खोजीमा घर छोडेको थाहा पाउँदा उनलाई पीडा त भयो, तर उनले यसलाई आफ्नो कमजोरी बन्न दिइनन्। उनले बदलाको भावना राखिनन्। बरु, उनले पनि दरबारभित्रै सिद्धार्थले जस्तै सादा जीवन बिताउने निर्णय गरिन्। उनले महँगा गहना र राम्रा लुगा त्यागेर एक छाक खाने र भुइँमा सुत्ने कठोर नियम पालना गर्न थालिन्।

बुद्धसँगको भेट र परिवर्तन

वर्षौंपछि जब सिद्धार्थ ज्ञान प्राप्त गरेर ‘बुद्ध’ बनेर कपिलवस्तु फर्किए, यशोधराले आफ्नो स्वाभिमान देखाइन्। राजा शुद्धोधन र गाउँलेहरू बुद्धलाई स्वागत गर्न नगरको ढोकामा पुगे, तर यशोधरा आफ्नो कोठामै बसिन्।

“यदि मेरो प्रेम र त्याग साँचो छ भने, भगवान् आफैं मलाई भेट्न आउनुहुनेछ।”

नभन्दै, बुद्ध आफ्ना शिष्यहरूसहित उनको कोठामा आए। त्यो भेट दुई फरक बाटोमा हिँडेका मानिसहरूको मिलन थियो—एक जना जसले सबै छोडेर शान्ति पाएका थिए, र अर्की जसले घरभित्रै बसेर त्याग र धैर्यताको परीक्षा पास गरेकी थिइन्। यशोधराले बुद्धको खुट्टामा ढोगिन् र उनका आँखाबाट आँसु बगे।

भिक्षुणी बन्नु र मुक्ति प्राप्त गर्नु

यशोधराको यात्रा त्यहीँ रोकिएन। उनले बुद्धको भक्त मात्र बन्ने होइन, आफैं पनि मुक्ति (निर्वाण) खोज्ने निधो गरिन्। प्रजापति गौतमीको नेतृत्व र यशोधराको प्रयासले अन्ततः बुद्धले महिलाहरूलाई पनि संघमा प्रवेश गर्न अनुमति दिए।

उनीहरूले कपाल मुण्डन गरे, गेरुवा बस्त्र लगाए र बुद्धको अनुशासनमा बस्न थाले। यसरी करिब २५०० वर्ष अघि महिलाहरूको पहिलो भिक्षुणी समूह (संघ) स्थापना भयो।

बौद्ध ग्रन्थहरूका अनुसार, यशोधराले कडा ध्यान र साधना गरेर आफ्नो मनका सबै विकार (कमजोरी) हटाइन्। उनले अन्ततः ‘अर्हन्त’ पद (पूर्ण रूपमा मुक्त अवस्था) प्राप्त गरिन्। उनले प्रमाणित गरिन् कि महिलाहरूले पनि पुरुष सरह नै ज्ञान र मुक्ति पाउन सक्छन्।

निष्कर्ष: आजको समयमा यशोधराको महत्त्व

यशोधराको कथाले हामीलाई सिकाउँछ कि आध्यात्मिक शान्ति पाउन घरबार छोडेर भाग्नु नै पर्छ भन्ने छैन। आफ्नो जिम्मेवारीलाई होसपूर्वक र इमानदारीसाथ पूरा गर्नु पनि ठूलो साधना हो।

जब जीवनमा धोका, एक्लोपन वा दुःख आइपर्छ, हामीले यशोधरालाई सम्झनुपर्छ। उनले देखाइन् कि हाम्रो खुसी अरूमा भर पर्दैन। हामी आफैं आफ्नो मुक्तिको बाटो बनाउन सक्छौँ। यशोधराको कथा केवल एक पत्नीको कथा होइन, यो त आत्म-विश्वास र स्वतन्त्रताको कथा हो।

संसारको दुःखबाट पार पाउन उनले देखाएको धैर्यता, मैत्री र ज्ञानको बाटो नै वास्तविक धर्म हो।