गुरु योगको गहिरो अर्थ: आध्यात्मिक यात्राको सार
बज्रयान बौद्ध परम्परामा गुरु योगलाई अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण र आशीर्वादको मुख्य स्रोत मानिन्छ। परम पूजनीय गुरु साङगे ञ्येन्पा रिन्पोछेका अनुसार, गुरु योग कुनै धेरै कठिन वा जटिल विषय होइन, बरु यो एक अत्यन्त सरल र गहिरो अभ्यास हो। यस लेखमा हामी गुरु योगको वास्तविक अर्थ, यसका विभिन्न पक्षहरू र हाम्रो दैनिक जीवनमा यसको सान्दर्भिकताका बारेमा विस्तृत चर्चा गर्नेछौं।
१. बोधिचित्त र गुरु योगको सुरुवात
कुनै पनि आध्यात्मिक अभ्यासको सुरुवातमा ‘बोधिचित्त’ उत्पन्न गर्नु अनिवार्य छ। अनन्त आकाश समान सम्पूर्ण प्राणीहरूको हितका लागि अध्ययन, चिन्तन र ध्यानको माध्यमबाट अभ्यास गर्ने दृढ संकल्प नै बोधिचित्त हो।
बज्रयान परम्परामा तीन मूल आधारहरू (Three Roots) हुन्छन्:
- गुरु: आशीर्वादको स्रोत।
- यिदम: सिद्धिको स्रोत।
- धर्मपाल: बुद्ध गतिविधि वा कार्यको स्रोत।
यी तीन स्रोतहरू मध्ये गुरु योग सबैभन्दा आधारभूत र अपरिहार्य अभ्यास हो।
२. ‘लामा’ शब्दको वास्तविक अर्थ
तिब्बती भाषामा ‘लामा’ (गुरु) शब्दको गहिरो दार्शनिक अर्थ छ। ‘ला’ को अर्थ ‘माथि’ वा ‘सर्वोच्च’ र ‘मा’ को अर्थ ‘आमा’ वा ‘जसभन्दा माथि अर्को कोही छैन’ भन्ने हुन्छ। अर्थात्, जसले हामीलाई अत्यन्तै आवश्यक र गहिरो शिक्षा प्रदान गर्नुहुन्छ, जसले हाम्रो सुतेको प्रज्ञालाई जगाउनुहुन्छ र हाम्रो मनको यथार्थ स्वरूप देख्न मद्दत गर्नुहुन्छ, उहाँ नै वास्तविक लामा हुनुहुन्छ।
लामाका तीन पक्षहरू हुन्छन्:
- बाह्य लामा: मानव रूपमा शिक्षा दिने व्यक्ति।
- सांकेतिक लामा: प्रकृति वा अन्य प्रतीकात्मक वस्तुहरू जसले शिक्षा दिन्छन्।
- परम लामा: मनको वास्तविक स्वरूप वा अन्तिम सत्य (धर्मकाय)।
३. साधारण गुरु र मूल गुरु (Root Guru) बीचको भिन्नता
परम पूजनीय गुरु साङगे ञ्येन्पा रिन्पोछेका अनुसार गुरु दुई प्रकारका हुन्छन्: साधारण गुरु र विशेष वा मूल गुरु। साधारण गुरुले हामीलाई बुद्ध धर्मको आधारभूत ढाँचा, शील स्वभाव, र सही मार्ग छुट्याउन मद्दत गर्ने प्रज्ञाको विकास गराउनुहुन्छ।
यद्यपि, मूल गुरु (जसलाई तिब्बतीमा ‘चवै लामा’ भनिन्छ) त्यो विशेष व्यक्ति हुनुहुन्छ जसले तपाईंलाई तपाईंको मनको वास्तविक स्वभाव चिन्न प्रत्यक्ष मद्दत गर्नुहुन्छ। मूल गुरु एक मात्र हुन्छन्, किनभने जसको शिक्षा र करुणाको माध्यमबाट तपाईंले आफ्नो मनको यथार्थ बोध गर्नुहुन्छ, उहाँ नै तपाईंको मूल गुरु बन्नुहुन्छ। यो सम्बन्ध मनको वास्तविक स्वभाव बोध भएपछि साधकको हृदयमा स्वतः स्थापित हुन्छ।
४. गुरु र योगको सरल अर्थ
‘गुरु’ शब्दको संस्कृत अर्थ ‘गह्रौंपन’ वा ‘भारी’ भन्ने हुन्छ। यसलाई सरल भाषामा बुझ्दा, जसरी सुन अन्य धातुभन्दा गह्रौं र बहुमूल्य हुन्छ, त्यसरी नै गुरु पनि ज्ञान र गुणले भरिपूर्ण हुनुहुन्छ। उहाँको ज्ञानको गहिराइ र सद्गुणको भारले हाम्रो चञ्चल मनलाई स्थिर बनाउँछ। जब हामी यस्तो गुणले भरिएका गुरुको शरणमा पर्छौं, तब हाम्रो अज्ञानताको अन्धकार हटेर जीवनमा स्पष्टता र शान्ति आउँछ।
त्यस्तै, ‘योग’ (तिब्बतीमा ‘नल्जोर’) को अर्थ ‘बाटो’ वा ‘यथार्थ अवस्थामा जोडिनु’ हो। हाम्रो मन अहिले क्रोध, ईर्ष्या र घमण्ड जस्ता क्लेशहरूले दूषित छ। गुरुको आशीर्वाद र शिक्षालाई व्यवहारमा उतारेर जब हाम्रो मन ती सबै अवरोधहरूबाट मुक्त भई आफ्नो नैसर्गिक शान्त र स्थिर अवस्थामा पुग्छ, त्यसलाई नै वास्तविक ‘योग’ भनिन्छ।
५. बज्रयानमा अभिषेक र अनुभूति
बज्रयान मार्गमा मनको वास्तविक स्वभाव बुझ्नका लागि चार अभिषेकहरू (Empowerments) अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छन्:
- कलश अभिषेक: शरीरको शुद्धिका लागि।
- गुह्य (गोप्य) अभिषेक: वाणीको शुद्धिका लागि।
- प्रज्ञा-ज्ञान अभिषेक: मनको शुद्धिका लागि।
- शब्द (वाचिक) अभिषेक: काय, वाक र चित्त तीनैको शुद्धिका लागि।
यी अभिषेकहरूको अभ्यासबाट साधकले रूप र शून्यता, स्पष्टता र शून्यता, एवं महासुख र शून्यताको अविभाज्य सम्बन्ध अनुभव गर्दछ। यी अभ्यासहरू पूर्ण भएपछि साधकले यसै जीवनमा बुद्धत्व प्राप्त गर्न सक्ने कुरा रिन्पोछेले बताउनुभएको छ।
६. गुरु योग: के यो पूर्वतयारी मात्र हो?
धेरैले गुरु योगलाई केवल ‘पूर्वाभ्यास’ (Ngondro) को एउटा भाग मात्र ठान्छन्। तर, वास्तवमा यो महामुद्राको वास्तविक अभ्यास हो। गुरु योगलाई प्रारम्भिक अभ्यासको सूचीमा राख्नुको कारण साधकहरूले यसलाई नछोडून् र यसको महत्त्व बुझून् भन्ने हेतुले गरिएको एक ‘पवित्र युक्ति’ मात्र हो। यदि कसैले गुरु योग पूर्ण रूपमा सिद्ध गर्छ भने उसलाई अन्य कुनै जटिल अभ्यासको आवश्यकता पर्दैन। गुरु, यिदम र धर्मपाललाई अलग-अलग नदेखी एकै रूपमा अभ्यास गर्नु नै गुरु योगको सार हो।
७. गुरुको खोजी: बाह्य, आन्तरिक र परम
हाम्रो वरपरका फूल, रुख, पहाड र सागर जस्ता बाह्य तत्वहरू पनि हाम्रा गुरु हुन सक्छन्, किनकि यिनले हामीलाई अनित्यताको शिक्षा दिन्छन्। त्यस्तै, हाम्रा क्रोध, ईर्ष्या जस्ता भावनाहरू र करुणा, प्रेम जस्ता सद्गुणहरू पनि आन्तरिक गुरु हुन्, यदि हामीले तिनीहरूलाई अभ्यासको माध्यम बनाउन सक्यौं भने। तर सबैभन्दा महत्वपूर्ण परम गुरु हाम्रो आफ्नै मनको यथार्थ स्वरूप हो, जुन सधैं हामीभित्रै विद्यमान छ।
८. सावधानी र सही अभ्यास
गुरु योगको अर्थ गुरुको शारीरिक रूप, पहिरन वा दैनिक क्रियाकलापको मात्र कल्पना गर्नु होइन। बरु, गुरुको प्रज्ञा र आफ्नो मन अभिन्न छ भन्ने भावनाका साथ ‘एकरस’ भई अभ्यास गर्नु हो।
रिन्पोछेका अनुसार, गुरुसँग गहिरो सम्बन्ध बनाउनु अघि गुरुको राम्ररी परीक्षण गर्नु आवश्यक छ। एक पटक धर्मको सम्बन्ध गाँसिएपछि वा अभिषेक लिइसकेपछि पछि हटेमा वा निन्दा गरेमा दुवै पक्षलाई आध्यात्मिक हानि हुन सक्छ। तसर्थ, सुरुमै विवेकपूर्ण सावधानी अपनाउनु पर्छ।
निष्कर्ष
गुरु योग केवल प्रार्थना मन्त्र जप गर्नु वा मूर्ति अगाडि ढोग्नु मात्र होइन, बरु आफ्नो अहंकारलाई त्यागेर मनलाई त्यसको प्राकृतिक र अजन्मा (उत्पत्तिरहित) अवस्थामा विश्राम गराउनु हो। जब हामी सबै दृश्यहरूलाई धर्मकायको रूपमा देख्न थाल्छौं र हाम्रो भक्ति स्थिर हुन्छ, तब मात्र गुरु योगको वास्तविक फल प्राप्त हुन्छ। परम पूजनीय गुरु साङगे ञ्येन्पा रिन्पोछेका यी अमूल्य शिक्षाहरूले हामीलाई आध्यात्मिक मार्गमा स्पष्टता र गहिराइ प्रदान गर्दछन्।
