के तपाईंले कहिल्यै सोच्नुभएको छ—जीवनमा सम्पूर्ण शास्त्रहरू कण्ठ हुँदा, समाजले पुज्दा र विद्वत्ताको शिखरमा पुग्दा पनि मानिस किन अपूर्ण महसुस गर्छ? ११औँ शताब्दीका महान् भारतीय आचार्य नारोपाको जीवनमा ठ्याक्कै यही भएको थियो।

यो ब्लगमा हामी एक प्रतिष्ठित विश्वविद्यालयका ‘द्वारपण्डित’ कसरी आफ्नो बौद्धिक सिंहासन त्यागेर एक पूर्ण मुक्त ‘महासिद्ध’ बने भन्ने ऐतिहासिक र मर्मस्पर्शी कथाको चर्चा गर्नेछौं।

विक्रमशिलाको वैभव र नारोपाको बेचैनी

त्यस समयमा विक्रमशिला विश्वविद्यालय (तन्त्र विद्याको लागि तत्कालीन विश्वको सर्वोच्च केन्द्र) ज्ञानको प्रकाशले चम्किरहेको थियो। आचार्य नारोपा त्यस विश्वविद्यालयको ‘उत्तरी द्वारका रक्षक’ (द्वारपण्डित) थिए। यो पद कुनै साधारण रक्षकको थिएन; यो त विश्वविद्यालयमा प्रवेश गर्न चाहने बाह्य विद्वानहरूलाई शास्त्रार्थमा हराउन सक्ने सर्वश्रेष्ठ विद्वानलाई दिइने सर्वोच्च उपाधि थियो।

नारोपाको ख्याति चारै दिशामा फैलिएको थियो। उनले शब्दविद्या, तर्कशास्त्र र गुह्य तन्त्रहरूमा महारत हासिल गरेका थिए। बिहानदेखि बेलुकासम्म उनी शिष्यहरूलाई प्रवचन दिन्थे र विद्वानहरूसँग शास्त्रार्थ गर्थे। तर, यो बाह्य कोलाहल र सम्मानको बीचमा, उनको अन्तरआत्मामा एक गहिरो शून्यता थियो। उनलाई महसुस भइरहेको थियो कि उनले ‘नक्सा’ त धेरै पढे, तर ‘गन्तव्य’ मा पाइला टेकेका छैनन्।

अकस्मात् परिवर्तन: छायाँ र प्रश्न

एक दिन, नारोपा आफ्नो कक्षमा पिठ्युँ फर्काएर गम्भीर तन्त्र ग्रन्थको अध्ययन गरिरहेका थिए। अचानक, उनको पुस्तकमा एक कालो छायाँ पर्यो। उनले पछाडि फर्केर हेर्दा एक अत्यन्तै भयानक, नीलो वर्ण भएकी, र चाउरी परेको कुरूप वृद्धालाई देखे। ती वृद्धाले ३७ प्रकारका कुरूप लक्षणहरू बोकेकी थिइन्, तर उनको उपस्थितिमा एक अजीबको तीक्ष्णता थियो।

ती वृद्धाले नारोपालाई एउटा यस्तो प्रश्न गरिन्, जुन इतिहासकै सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण आध्यात्मिक संवाद बन्यो:

यो सुन्ने बित्तिकै ती वृद्धा खुसीले उन्मत्त भई नाच्न थालिन्। वृद्धालाई खुसी देखेर नारोपाले आफ्नो विद्वत्ताको धाक लगाउन थपे, “मैले यसको वास्तविक ‘अर्थ’ (मर्म) पनि बुझेको छु।”

तर विडम्बना! ‘अर्थ बुझेको छु’ भन्ने बित्तिकै ती वृद्धा डाँको छोडेर रुन थालिन्।

शब्द र अनुभूतिको भेद

नारोपा छक्क परे। उनले सोधे, “हजुरआमा, शब्द बुझेको भन्दा तपाईं खुसी हुनुभयो, तर अर्थ बुझेको भन्दा किन रुनुभयो?”

वृद्धाले कठोर सत्य बोलिन्:
“तपाईं जस्तो महान् पण्डितले पनि झुट बोल्नुभयो, त्यसैले म रोएकी हुँ। तपाईंले केवल शब्दहरू बुझ्नुभएको छ, तर त्यसको वास्तविक मर्म (साक्षात्कार) अनुभव गर्नुभएको छैन।“

यो वाक्य नारोपाको मुटुमा वाण जस्तै रोपियो। त्यस क्षण उनको सम्पूर्ण बौद्धिक अहङ्कार चकनाचुर भयो। उनले स्वीकार गरे कि उनी केवल ‘तोता रटाई’ गरिरहेका थिए, ज्ञानको आगोमा पाकेका थिएनन्।

तिलोपाको खोजी र महासिद्धको यात्रा

नारोपाले विनम्र भई सोधे, “त्यसो भए, यसको वास्तविक अर्थ कसलाई थाहा छ?”
वृद्धाले जवाफ दिइन्, “मेरा भाइ तिलोपा।”

वास्तवमा ती वृद्धा साक्षात् ज्ञानडाकिनी (बज्रयोगिनी) थिइन्, जो नारोपालाई जगाउन आएकी थिइन्। तिलोपाको नाम सुन्ने बित्तिकै नारोपाको मनमा पूर्वजन्मको संस्कार जाग्यो। उनले तत्कालै विक्रमशिलाको द्वारपण्डितको पद, आफ्ना पुस्तकहरू र मान-सम्मान सबै त्यागिदिए।