वैरोचन बुद्ध (महावैरोचन) महायान तथा वज्रयान बौद्ध परम्पराका अत्यन्त महत्वपूर्ण बुद्ध मानिन्छन् । उहाँलाई पञ्च बुद्धमध्ये केन्द्रमा रहने बुद्धका रूपमा चित्रण गरिन्छ र सम्पूर्ण ज्ञान तथा सत्यको प्रतीक मानिन्छ । संस्कृत शब्द “वैरोचन” को अर्थ “प्रकाश फैलाउने” वा “उज्यालो पार्ने” हुन्छ । बौद्ध दर्शनमा वैरोचन बुद्धलाई ब्रह्माण्डव्यापी ज्ञानको स्रोत तथा धर्मको मूल स्वरूपका रूपमा सम्मान गरिन्छ ।
नेपाल, चीन, जापान तथा अन्य महायानी देशहरूमा वैरोचन बुद्धको विशेष पूजा गरिन्छ । विशेष गरी वज्रयान परम्परामा उहाँलाई पञ्च ध्यानी बुद्धहरूको केन्द्रबिन्दु मानिन्छ । मण्डलामा वैरोचन बुद्ध मध्यभागमा विराजमान हुन्छन् भने अन्य चार बुद्ध चार दिशामा अवस्थित हुन्छन् । यसले सम्पूर्ण ज्ञान र चेतनाको एकीकरणलाई जनाउँछ ।
धार्मिक ग्रन्थहरूमा वैरोचन बुद्धलाई “धर्मकाय” अर्थात् बुद्धत्वको सर्वोच्च स्वरूपसँग जोडिएको पाइन्छ । उहाँले सम्पूर्ण जीवमा विद्यमान बुद्ध–स्वभावको प्रतिनिधित्व गर्नुहुन्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ । महायान बौद्ध दर्शनअनुसार सत्य ज्ञान सबै प्राणीभित्र विद्यमान छ र त्यसको अनुभूति नै बोधि प्राप्ति हो ।
कला र मूर्तिकलामा वैरोचन बुद्धलाई प्रायः सेतो वर्णमा चित्रित गरिन्छ । उहाँका हातहरू धर्मचक्र मुद्रा (उपदेश दिने मुद्रा) मा देखाइन्छन् । यसले बुद्धको शिक्षाको प्रसारलाई जनाउँछ । जापानको नारा शहरस्थित प्रसिद्ध तोदाइ–जी मन्दिरमा रहेको विशाल वैरोचन बुद्धको मूर्ति विश्वप्रसिद्ध धार्मिक सम्पदामध्ये एक मानिन्छ ।
आज पनि वैरोचन बुद्धलाई अज्ञानलाई ज्ञानमा रूपान्तरण गर्ने शक्ति, करुणा, सत्य र सार्वभौमिक चेतनाको प्रतीकका रूपमा श्रद्धापूर्वक स्मरण गरिन्छ । उहाँको शिक्षाले मानवलाई आत्मज्ञान, शान्ति र सहअस्तित्वको मार्गतर्फ प्रेरित गर्ने विश्वास गरिन्छ ।
