बोधिधर्मको कथा: जेनलाई चीनमा ल्याउने भिक्षु

बोधिधर्मको कथा: जेनलाई चीनमा ल्याउने भिक्षु इतिहासका पानाहरू पल्टाउँदा हामीले यस्ता केही व्यक्तित्वहरू भेट्छौँ, जसले समयको धारा नै परिवर्तन गरिदिए। बोधिधर्म पनि यस्तै एक अलौकिक पात्र हुन्, जसलाई चीनमा जेन बुद्ध धर्मको संस्थापक मानिन्छ। उनी एक भिक्षु मात्र थिएनन्, बरु एउटा सिद्धान्तका प्रतीक थिए जसले मानिसलाई बाहिरी आडम्बरभन्दा भित्री चेतनामा केन्द्रित हुन सिकायो। आज, हामी तिनै महान् भिक्षु बोधिधर्मको अविश्वसनीय यात्रा र उनको विरासतको बारेमा खोजी गर्नेछौँ, जसले कसरी भारतबाट चीनसम्म जेनको ज्योति फैलाए। भारतदेखि चीनसम्मको कठिन यात्रा बोधिधर्मको जीवनको प्रारम्भिक चरणबारे धेरै निश्चित जानकारीहरू उपलब्ध छैनन्, तर किंवदन्ती अनुसार…

Read More

छ लोकको भ्रमण: तपाईँको मनको बौद्ध नक्सा

छ लोकको भ्रमण: तपाईँको मनको बौद्ध नक्सा – आफैँलाई चिन्न एउटा यात्रा हामी सबैको जीवनमा यस्ता क्षणहरू आउँछन्, जब हामी असीमित खुसी र आनन्दमा डुबेका हुन्छौँ, लाग्छ हामी आकाशमा उडिरहेका छौँ। तर, अर्को पलमै हामी निराशाको गहिरो खाडलमा खस्न पुग्छौँ, जहाँबाट बाहिर निस्कन असम्भव लाग्छ। कहिलेकाहीँ त हामी यति लोभी हुन्छौँ कि जति पाए पनि नपुग्ने भइदिन्छ, कहिले ईर्ष्या र प्रतिस्पर्धाले हाम्रो मनलाई खाइदिन्छ। बौद्ध दर्शनले यी सबै मानसिक अवस्थाहरूलाई बुझाउन एउटा अचम्मको नक्सा दिएको छ: छ लोक (षड्गति)। यो कुनै भौगोलिक स्थानको भ्रमण होइन, बरु तपाईँको आफ्नै मनको गहिराइमा…

Read More

आफ्नो प्रकाश आफै बन”: बुद्धका अन्तिम शब्दहरूको अर्थ

आफ्नो प्रकाश आफै बन: बुद्धका अन्तिम शब्दहरूको अर्थ मानव इतिहासका केही महान् दार्शनिक र आध्यात्मिक गुरुहरूमध्ये भगवान् बुद्धको नाम सधैँ अग्रपङ्क्तिमा आउँछ। उहाँले आफ्नो जीवनकालमा अनगिन्ती उपदेशहरू दिनुभयो, तर उहाँको महापरिनिर्वाण हुनुभन्दा ठीक अघि भनिएका शब्दहरूले विशेष महत्त्व राख्छन्। यी शब्दहरू हुन् – “आफ्नो प्रकाश आफै बन” (पवनपाटी ‘अप्पा दीपो भव’)। सुन्दा सरल लाग्ने यो वाक्यांशको गहिराइ निकै विशाल छ, र यसले आज पनि हाम्रो जीवनमा उत्तिकै सान्दर्भिकता राख्छ। “आफ्नो प्रकाश आफै बन” को वास्तविक अर्थ के हो? सामान्यतः यो वाक्यांशलाई “आफ्नो ज्योति आफै बन” वा “आफ्नो द्वीप आफै बन”…

Read More

बुद्ध र शोकाकुल आमा

शोकको सागरमा ज्ञानको द्वीप: बुद्ध र शोकाकुल आमाको कथा मानव जीवनमा सुख र दुःख दुवै अभिन्न अंग हुन्। हामीले चाहेर पनि दुःखबाट पूर्ण रूपमा उम्कन सक्दैनौं। तर दुःखलाई कसरी लिन्छौं, त्यसैमा हाम्रो शान्ति र आनन्द निर्भर गर्छ। विशेषगरी, जब हामीले माया गरेका कोही आफ्नो मानिसलाई गुमाउँछौं, त्यो पीडाको भार कति असह्य हुन्छ, त्यसलाई शब्दमा बयान गर्न सकिँदैन। यस्तै असीमित शोकमा डुबेकी एक आमाको कथा र गौतम बुद्धले उनलाई कसरी अनमोल ज्ञान प्रदान गरे भन्ने बारे आज हामी कुरा गर्नेछौं। यो कथा केवल एक पुरानो किस्सा मात्र नभएर, आज पनि हाम्रा…

Read More

संघलाई पुण्यको क्षेत्र मान्ने विश्वास

संघलाई पुण्यको क्षेत्र मान्ने विश्वास: किन र कसरी? हाम्रो आध्यात्मिक यात्रामा, केही अवधारणाहरू यस्ता हुन्छन् जसले हाम्रो मनमा गहिरो शान्ति र प्रेरणा भर्दछन्। बौद्ध परम्परामा, त्रिरत्न (बुद्ध, धर्म र संघ) मध्ये संघको स्थान अतुलनीय छ। प्रायः हामीले सुन्ने गर्छौं कि संघलाई ‘पुण्यको क्षेत्र’ मानिन्छ। तर यसको अर्थ के हो? यस विश्वास पछाडिको कारण के हो र यसले हाम्रो जीवनमा कसरी सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ? आज हामी यही विषयमा गहन छलफल गर्नेछौं। संघ भनेको के हो र किन महत्वपूर्ण छ? सामान्यतया, ‘संघ’ भन्नाले बुद्ध धर्मको अनुयायीहरूको समुदायलाई बुझाउँछ, विशेष गरी भिक्षु…

Read More

इन्द्रियसुख प्रतिको बौद्ध दृष्टिकोण: भोगबाट बोधि तिर

इन्द्रियसुख र बोध: एक बौद्ध दृष्टिकोण के तपाईंलाई कहिल्यै यस्तो लागेको छ, कि जीवनमा सुख खोज्ने क्रममा हामी कहिलेकाहीँ भौतिक सुखमै अल्मलिन्छौँ? सुखको पछाडि दौडिँदा कतै हामी वास्तविक शान्ति र आनन्दबाट टाढिँदै त छैनौँ? यो लेखमा हामी बौद्ध दर्शनले इन्द्रियसुखलाई कसरी हेर्छ र त्यसबाट माथि उठेर कसरी बोधको मार्गमा अगाडि बढ्न सकिन्छ भन्ने विषयमा चर्चा गर्नेछौँ। बौद्ध धर्मले भौतिक सुखलाई पूर्णतया अस्वीकार गर्दैन, तर यसको सीमा र यसले निम्त्याउन सक्ने दुःखप्रति भने गहिरो रूपमा सचेत गराउँछ। “मन नै सबै कुराको मूल हो। हामी जे सोच्छौँ, त्यस्तै बन्छौँ।” – बुद्ध (धम्मपद)…

Read More

सारिपुत्र र मौद्गल्यायनको मित्रता

सारिपुत्र र मौद्गल्यायनको अनुपम मित्रता: बुद्धत्वको मार्गमा अटुट साथ मानव जीवनमा मित्रता एउटा अमूल्य सम्बन्ध हो। कहिलेकाहीँ यस्तो मित्रता पनि हुन्छ, जसले जीवनको दिशा नै बदलिदिन्छ र व्यक्तिलाई उच्च लक्ष्यतर्फ डोर्याउँछ। बौद्ध इतिहासमा भगवान बुद्धका दुई प्रमुख शिष्य, सारिपुत्र र मौद्गल्यायन बीचको मित्रता यस्तै अद्वितीय र प्रेरणादायी उदाहरण हो। उनीहरूको सम्बन्ध केवल व्यक्तिगत लगाव मात्र नभई, बुद्धको शिक्षालाई फैलाउन र सङ्घलाई सुदृढ पार्नमा निर्णायक भूमिका खेलेको थियो। आउनुहोस्, उनीहरूको यो गहिरो र अर्थपूर्ण सम्बन्धबारे केही जानौं। ज्ञानको खोज र मित्रताको आरम्भ सारिपुत्र र मौद्गल्यायन, बुद्धको आगमनपूर्व नै मगधका दुई घनिष्ठ…

Read More

बौद्ध धर्म कसरी एसियामा फैलियो? ऐतिहासिक घटनाहरु

शान्तिको यात्रा: बौद्ध धर्म एसियाभरि कसरी फैलियो? बौद्ध धर्म, जुन आज विश्वका करोडौं मानिसहरूको जीवनमार्ग बनेको छ, यसको उद्गम स्थल लुम्बिनी, नेपाल हो। तर एउटा प्रश्न सधैं उठ्छ: एउटा सानो क्षेत्रमा जन्मेको यो दर्शन कसरी एसिया महादेशभरि फैलियो, जहाँ आज पनि यसका अनुयायीहरू ठूलो संख्यामा छन्? यो केवल भौगोलिक विस्तार मात्र थिएन, बरु सांस्कृतिक, दार्शनिक र सामाजिक रूपान्तरणको एक अविश्वसनीय यात्रा थियो। यो शान्तिको सन्देश कसरी एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा फैलिएर हजारौं वर्षसम्म जीवित रह्यो? आउनुहोस्, यसको ऐतिहासिक घटनाक्रम र यस पछाडिका कारणहरू केलाऔं। १. प्रारम्भिक चरण र सम्राट अशोकको…

Read More

बुद्ध भगवान् हुन्? बौद्ध विश्वास बुझौं

बुद्ध भगवान् हुन्? बौद्ध विश्वासबारे गहन चिन्तन मैले धेरै पटक साथीभाइ र परिचितहरूबाट एउटा सामान्य प्रश्न सुन्ने गरेको छु: “के बुद्ध भगवान् हुन्?” यो प्रश्न विशेषगरी गैर-बौद्ध धर्मालम्बीहरूमाझ निकै प्रचलित छ। कतिपयले बुद्धलाई हिन्दु धर्मका विभिन्न देवताहरूजस्तै एक भगवान्का रूपमा पूजा गरेको देख्दा र हिन्दु परम्परामा उहाँलाई विष्णुको अवतार मानिने हुँदा यो भ्रम अझ बढेको हुन सक्छ। तर, सत्य के हो त? के बौद्ध धर्मले बुद्धलाई ईश्वरको रूपमा मान्छ? आज हामी यसै प्रश्नको गहिराइमा जानेछौँ र बौद्ध धर्मका आधारभूत विश्वासहरूलाई सरल रूपमा बुझ्ने प्रयास गर्नेछौँ। बुद्ध को हुन्: एक व्यक्ति…

Read More

मनको भारी बिसाउने जेन सूत्र

हाम्रो मन एउटा अद्भुत बगैँचा हो, तर कहिलेकाहीँ हामी यसलाई पुराना झारपात र सुकेका पातहरूले भरिन दिन्छौँ। विगतका गुनासा, रिस, पछुतो र चिन्ताहरू—यी यस्ता अदृश्य भारी हुन् जसलाई हामी दिनरात बोकेर हिँड्छौँ, र जसले हाम्रो वर्तमानको सुन्दरतालाई ओझेलमा पार्छ। यदि तपाईंलाई पनि आफ्नो मनमा यस्तै भारीले थिचिरहेको महसुस हुन्छ भने, आज म तपाईंलाई सयौँ वर्ष पुरानो एउटा वास्तविक जेन कथा सुनाउँदैछु। यो कथा दुई भिक्षु, तान्जान र एकिदोको हो। यो सरल कथामा मनको भारी बिसाउने र जीवनलाई हल्का बनाएर जिउने गहिरो सूत्र लुकेको छ। दुई भिक्षु र हिलो बाटोको कथा…

Read More