सम्राट अशोककी छोरीले बनाएको काठमाडौँको स्तुप (भिडियो सहित)

काठमाडौँ उपत्यका भित्र रहेका विभिन्न धार्मिकस्थलमध्येका एक हो चारुमती स्तुप । काठमाडौँ महानगरपालिका ७ स्थित यो ऐतिहासिक स्तुप चावहिलको सडक छेउमै रहेको छ । धन्दो चैत्य पनि भनिने यो स्तुपको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि निकै पुरानो रहेको छ । काठमाडौ उपत्यका भित्र रहेका केही अशोककालिन बौद्ध सम्पदा मध्ये चारुमती स्तुप पनि एक हो । यो स्तुप २ हजार ३ सय वर्ष पुरानो मानिन्छ । धार्मिक, ऐतिहासिक र सांस्कृतिकरुपले महत्वपुर्ण चारुमती स्तुप बौद्ध मार्गीका लागि पवित्र तिर्थस्थलका रुपमा रहेको छ । यो स्तुपको निर्माण सम्राट अशोककी पुत्रीले गरेको विश्वास रहँदै आएको छ ।…

Read More

श्रीलंका कसरी पुग्यो बौद्ध धर्म ?

श्रीलंका थेरवाद बौद्ध धर्मका लागि प्रख्यात मुलुक हो । यहाँ ७० प्रतिशतभन्दा बढि बौद्धमार्गी रहेका छन् । श्रीलंकामा अत्यन्तै पाएको बौद्ध धर्मलाई संविधानले पनि मुलुकको औपचारिक धर्मको रुपमा घोषणा गरेको छ । बौद्ध धर्मलाई राष्ट्रिय धर्मको घोषणा श्रीलंकाका दोस्रो राष्ट्रपति जे.आर. जयावर्दनेले गरेका हुन् । श्रीलंका बौद्ध धर्म अंगीकार गर्ने विश्वकै प्राचीनमध्येको एक मुलुक हो । तेस्रो शताव्दीदेखि नै यो द्वीप बौद्ध धर्मको प्रखर अनुयायी बन्दै आइरहेको छ । प्राचीन श्रीलंकाका राजाहरुले पनि बौद्ध धर्मको प्रवद्र्धन र संरक्षण अहम भूमिका निभाएका थिए । श्रीलंकामा ६ हजार भन्दा बढि बौद्ध तिर्थस्थल…

Read More

बौद्ध शिक्षाको प्रवर्धनमा अन्तराष्ट्रिय बुद्ध परियत्ती उदय विहार

गौतम बुद्धको महापरिनिर्वाण पछि बौद्धमार्गीका लागी चार स्थान विशेष रहेका छन् । बुद्धले पहिलो आँखा उघारेको स्थान लुम्बिनी, बुद्धत्व पाएको बोधगया, बुद्धत्व प्राप्ति पछि पहिलोपटक प्रवचन दिएको सारनाथ र महापरिनिर्वाण गरेको कुशीनगर । यी चार स्थानमध्ये पनि बुद्धको जन्मस्थल भएको कारण लुम्बिनी अझ बढी महत्वपुर्ण रहेको छ बौद्धमार्गी माझ । बुद्धको जन्मस्थल लुम्बिनीको पवित्र क्षेत्रमा रहेको एउटा विहार हो अन्तराष्ट्रिय बुद्ध परियत्ती उदय विहार । रुपन्देही जिल्लाको तिलोत्तमा नगरपालिको वडा नंबर ४ स्थित डिंगरनगरमा यो विहार रहेको छ । विहारको स्थापना जटिल भन्तेले विक्रम सम्बत २०५८ सालमा गरेका हुन् ।…

Read More

बोधिसत्वको मणि दानस्थल मणिचुड दह

बसन्त महर्जन भूकम्पले क्षतिग्रस्त प्राचीन नेवार वस्ती साँखुलाई तलै छाडेर हामी चढेको गाडी उत्तरतिर हुुइँकिएको केही बेरमा नै उकालो सुरु भयो । हामी मणिचुड दहलाई गन्तव्य बनाएर हिडेका थियौं । बाटोको दायाँ बज्रंयोगिणी मन्दिरको ढोकैमा पुुग्दा पनि गाडीअगाडि बढेको पारा हेर्दा लाग्दथ्यो, हिड्नै नपर्ने गरी मणिचुड दहसम्मै पु¥यादिन्छ । बज्रयोगिनी हामीमध्ये कसैका लागि पनि नौलो थिएन र फर्केर आउँदा मन्दिरमा पस्ने योजना त थियो नै । प्रसिद्ध बौद्ध तीर्थस्थल मणिचुड दहसम्मको यो यात्रा मेरो दोस्रो हो । त्यहाँसम्म पुग्ने मोटर बाटो पहिला त थिएन, अब बन्यो कि ? आजभोलि हिड्ने…

Read More

बुद्ध समाधिमा किन बस्नुहुन्छ ?

भन्ते नागसेन ! तपाईंहरु भन्नुहुन्छ कि भगवानले जे कुराहरू गर्नु थियोे सबै बोधीवृक्षको मुनि नै समाप्त भइसकेको छ । वहाँले अब अरु केही गर्नु बाकी छैन, आफुले गरेकोमा अरु केही जोडन थप्न बाकी छैन । साथ साथै यस्तो पनि सुन्नमा आउँछ कि तीन महीनासम्म वहाँले समाधी लगाउनु भएको थियोे ? भन्ते नागसेन ! यदी भगवानले बोधी वृक्षको मुनि सबै कुराहरू समाप्त गरिसकेको भए तब यो कुरा झुठो ठहरिन्छ कि तीन महीनासम्म वहाँले समाधी लिनु भएको थियोे । यदी भगवानले यथार्थमा तीन महीनासम्म समाधी लिएको भए तब यो कुरा झुठो ठहरिन्छ…

Read More

बर्मामा बौद्ध धर्मको सम्बन्ध र इतिहास

बर्मा नेपालीसँग पुरानो साइनो जोडिएको मुलुक हो । कुनै समय नेपालका पहाडी भूभागबाट लावालस्कर सहित बर्माका खेतीयोग्य भूमिमा बसाई जाने चलन थियो । तर सैनिक शासनको उदयसँगै यो क्रम लगभग रोकियो नै त्यहाँ रहेका धेरै नेपाली पुर्खाको भूमि नेपाल फर्किए । तर अझै पनि बर्मामा धेरै नेपालीको स्थायी बसोबास रहेको छ । विभिन्न आँकडा अनुसार त्यहाँ करिब २ लाख नेपालीभाषीको बसोबास रहेको अनुमान गरिन्छ । पुरानो बर्मा र हाल म्यानमार भनिने यो देश बौद्ध धर्मावलम्वीको बाहुल्यता भएको देश हो । थेरवाद बौद्धमार्गीको बाहुल्यता भएको बर्मासँग बौद्ध इतिहासको लामो सम्बन्ध छ…

Read More

पाकिस्तानमा रहेको यो बौद्ध स्तुप किन विशेष मानिन्छ ?

बौद्ध धर्म विश्वका प्रमुख धर्ममध्ये एक हो, तर पाकिस्तानमा यसका अनुयायी निकै कम छन्। बौद्ध धर्मावलम्वीको संख्या कम भएपनि पाकिस्तानमा बौद्ध धर्मका कैयौँ प्राचीन स्थान र बहुमूल्य कलाकृति छन् । विगत केही वर्षदेखि धार्मिक पर्यटन प्रवर्द्धन गर्ने उद्देश्यका साथ त्यहाँ कतरापुर करिडोरसहित विभिन्न परियोजनामा काम भइरहेको छ। साथै गन्धारा सभ्यताप्रति विदेशी पर्यटकहरूको रुचिलाई मध्यनजर गर्दै बौद्ध धर्मसम्बन्धी कार्यक्रम पनि गर्न थालिएको छ। पाँचौँ शताब्दी ईसापूर्वदेखि दोस्रो शताब्दी ईसापूर्वसम्म तक्षशिला बौद्ध शिक्षाको एउटा महत्त्वपूर्ण केन्द्र मानिन्थ्यो। यहाँ विभिन्न स्तूप, पूजा स्थल तथा पुरातात्त्विक अवशेष छन् जसले धार्मिक पर्यटनलाई प्रवर्द्धन गर्न सक्छन्।…

Read More

तथागतको नेतृत्व गर्ने क्षमता

भिक्षु संघमा कुनै बैधानिक अध्यक्ष आदि थिएन । तथागतको संघ माथी कुनै अधिकार थिएन । भिक्षु संघ एक स्वायत पुर्ण संस्था थियोे । तर पनि संघ र त्यसका सदस्यमा तथागतको के अधिकार थियोे ? यस बिसयमा हाम्रो साथमा तथागतका समकालीन दुई जनाको बक्तब्य उपलब्ध छ । एक पटक तथागत राजगृहको बेलुबनमा बिहार गर्नुहुन्थ्यो । एकदिन तथागत राजगृहमा भिक्षाटनका लागी जानु भयो तर “अहिले केही समय छ“ यस्तो सोचेर वहाँ परिब्राजकराममा सकुलदायी भएको ठाउँमा जानू भयो । त्यस समयमा सकुलदायी धेरै परिब्राजकबाट घेरिएका थिए । उ “छ“ अथाह “छैन“ को तात्वीक…

Read More

क्रकुच्छन्द बुद्धको जन्म र निर्वाणस्थल क्षेमवती

बसन्त महर्जन कपिलवस्तु जिल्लाको सदरमुकाम तौलिहवाबाट दक्षिण ४ किलोमिटर र कुदानबाट २ किलोमिटर पश्चिम लागेपछि गोटिहवा नामको एउटा गाउँ आउँछ । त्यहाँ माथिल्लो भाग भाँचिएको र तल्लो भागमात्रै बाँकी रहेको विशाल शिलास्तम्भको अवशेष देख्न पाइन्छ । २०५३ सालमा पहिलो पल्ट सो ठाउँमा पुग्दा स्थानिय जनताले ‘फुटेश्वर महादेव’ भनेर चिनाएको थियो । कुनै बेला अत्तोपत्तो नै नभएको सो स्तम्भ पुरातात्विक उत्खनन्बाट उजागर भएको थियो भने पुरातत्वसम्बन्धी स्थानिय जनतालाई ज्ञान दिन नसक्दा फुटेको शिवलिङ्ग भन्ठानेछन् र फुटेश्वर महादेव नाम दिइएको भनेर बुझ्न गाह्रो पर्दैन । आजभोलि पनि शिबलिंग भनेरै पूजा गर्ने गरिन्छ…

Read More

बौद्ध धर्मको उत्थानको कारण

अशोकले बुद्ध धर्मको प्रचारमा सर्वाधिक महत्वपूर्ण योगदान गरेको विवरण पाइन्छ । आफुले बौद्ध धर्म धर्म ग्रहण गरे पछि उनले आफ्ना सबै छोरा छोरीलाई बुद्धका उपदेश प्रचार गर्न चारैतिर पठाए । बौद्ध धर्मलाई राजकीय धर्म बनाएर बौद्ध विहार बनाउने, भिक्षुसंघलाई राजकीय सम्मान प्रदान गर्ने कार्य गरे । यस बाट बुद्ध धर्मको उत्थान हुन गयो । परवर्ती कालमा हिन्दु पण्डितहरुलाई शास्त्रार्थ गरेर हराउने परम्परा बस्यो । फलस्वरुप बौद्ध धर्ममा तार्किकताका सिद्धान्त विकसित भए । वैभाषिक, शून्यवाद इत्यादि दर्शनको विकास गर्न पछिल्ला बौद्ध अनुयायीहरुको योगदान रहेको छ । वैदिककालमा विषेश गरि दुई प्रकारको…

Read More