आठ आर्य अष्टांग मार्गको महत्वलाई बुझौ

बौद्ध धर्म र दर्शन अनुसार चार आर्य सत्य अन्तर्गत आठ आर्य अष्टांग मार्ग रहेका छन् । बुद्ध भन्थे चार आर्य सत्यको सत्यतालाई निश्चय गर्नका लागि आठ आर्य अष्टांग् मार्गको अनुशरण गर्न आवश्यक हुन्छ । आठ आर्य अष्टांग मार्ग यस्ता छन्ः सम्यक दृष्टिः जस्तो छ त्यस्तै देख्नु अर्थात चार आर्य सत्यमा विश्वास गर्नु सम्यक संकल्पः  मानशिक र नैतिक विकासको प्रतिज्ञा गर्नु सम्यक वाणीः  अरुलाई विझाउने र झुठो नबोल्नु सम्यक कर्मः  हानीकारक कर्म नगर्नु सम्यक जीवनः  आफु बाँच्नका लागि अरुलाई हानी नपुर्याउनु सम्यक प्रयासः  आफुलाई सुधार्ने कोशिस गर्नु सम्यक स्मृतिः  राम्रो विचार…

Read More

प्राचीन महत्वको बौद्ध सम्पदाः स्वयम्भू

स्वयम्भू काठमाडौं शहरको पश्चिमतर्फ डाँडामा रहेको काठमाडौं उपत्यका भित्रको एउटा प्राचीन बौद्ध सम्पदा हो । तिब्बती भाषामा यस स्थललाई “फाग्पा शिङ्कुन” अथवा (सर्वोत्तम बृक्षहरू) भनिन्छ, जुन त्यहाँ पाइने विभिन्न प्रजातिका रुखहरुले जनाउँछ । यद्धपी शिङ्कुन चाहिँ स्थानीय नेपाल भाषाको मिश्रित “सिङ्गु” को अपभ्रंश नै स्वयम्भू भएको पनि हुन सक्छ । शिंगुको अर्थ स्व मुहान हुन्छ । मिथोलोजी स्वयम्भू पुराणका अनुसार कुनै समय काठमाडौ उपत्यकाभरि नै एउटा विशाल ताल थियो जसको बीचबाट एउटा कमलको फुल उम्रेको थियो। यस उपत्यकालाई स्वयम्भू भनेर चिनिन थाल्यो, जसको अर्थ हुन्छ “आफै उत्पत्ति भएको” । र,…

Read More

बौद्ध धर्ममा महायानको परिभाषा

महायान वर्तमान कालमा बौद्ध धर्मको दुई प्रमुख शाखाहरू मध्ये एक हो । अर्को शाखाको नाम थेरवाद हो । महायान बुद्ध धर्म नेपालबाट आरम्भ भएर उत्तरतिर धेरै अरू एसियाली देश हरूमा फैलिएर गएको पाईन्छ, जस्तै भारत, चीन, तिब्बत, कोरिया, जापान, ताइवान, भूटान, मंगोलिया र सिंगापुर । महायान सम्प्रदायको अगाडि अरू उपशाखा हरू पनि छन्, मसलन जÞेनरचान, पवित्र भूमि, तियानताई, निचिरेन, शिन्गोन, तेन्दाई तथा तिब्बती बौद्ध धर्म । थेरवाद र महायानको फरक थेरवाद शब्दको अर्थ हो श्रेष्ठ पुरुषहरुको कुरा । बौद्ध धर्मको यो शाखामा पाली भाषामा लेखिएको प्राचीन त्रिपिटक धार्मिक ग्रन्थहरूका पालन…

Read More

कुम्भघोषकको कथा

✍️ संजय शाक्य भगवान् बुद्धको समयमा राजगृह नगरमा र राजगृह श्रेष्ठीको घरमा अहितवातक रोग लाग्यो। यो रोग लाग्दा अन्य प्रणीदिखि लिएर मानिसहरु समेत मर्छन्। घरको भित्ता फोडेर जानेको ज्यान बच्छ। यो रोग राजगृह श्रेष्ठीलाई पनि लाग्यो। उनका छोरा अगाडि बसिरहेका थिए। श्रेष्ठीले छोरालाई भने,” बाबु, यो रोग लाग्दा घरको भित्ता फोडेर जो निस्कन्छ,उसको ज्यान बच्छ। अत: हामीहरुको वास्ता नगरी भित्ता फोडेर निस्की आफ्नो ज्यान बचाऊ। पछि आएर फलाना ठाउँमा गाडिराखेको ४० कोटी धन लिई आफ्नो जीविका गर।” उनी त्यसै गरी पहाडतिर गएर बसे। १२ बर्षपछि उनी राजगृह नगरमा फर्केर आई…

Read More

चित्तानुप्पश्यना भावना गर्ने विधि

यथाभूत खेमिन्द योगीहरूलाई देखेर जानेको मनले “(एहि)आउनु होस्,(पस्सति) भावना गर्नु होस् भनेर भनिरहेको छ। गन्ध जानेको मनले पनि “(एहि)आउनु होस,(पस्सति) भावना गर्नु होस् भनेर भनिरहेको छ । रस पाएको मनले पनि (एहि)आउनु होस्,(पस्सति) भावना गर्नु होस भनेर भनिरहेको छ।(फोट्टब्ब )छुइने, ठोकीने सपर्सले पनि (एहि)आउनुहोस्,(पस्सति) भावना गर्नुहोस् भनेर भनिरहेको छ।धम्म आरमणले भन्ने सोचाइ मनले पनि(एहि)आउनु होस्,(पस्सति) भावना गर्नुहोस् भनेर भनिरहेको छ। देखेको मनलाई तिमीमा के सत्य छ भनी प्रश्न गर्ने भने देखेको मनले उत्तर दिन्छ। ममा दुःख सत्य छ। सुनेको मनलाई तिमीमा के सत्य छ भनि प्रश्न गर्ने भने सुनेको मनले…

Read More

अवतारीको पूनर्जन्म व्यवस्थापनको उद्गमस्थल—कुर्बु गुम्बा

कुर्बु गुम्बा ल्हासा शहरबाट पश्चिमतिर ६० किलोमिटर टाढा त्वी लुङ्ग द छिङ्ग जिल्लाको कु रुङ्ग क्षेत्रअन्तर्गत छु बु कौमा पर्दछ । तिब्बती बुद्ध धर्मअन्तर्गत खामागेग्यु सम्प्रदायका संस्थापक डुस्गसुम्मखयेन पाद्बारा सन् ११८९ मा स्थापित उक्त गुम्बा गेग्यु सम्प्रदाय अन्तर्गत है माउ शाखाको मुख्य गुम्बा हो । उक्त गुम्बा तिब्बती बुद्ध धर्ममा अवतारीको पूनर्जन्म व्यवस्थापनको उद्गमस्थल मानिन्छ । दोस्रो पुस्ताका अवतारी खा मा पा तिब्बती बुद्ध धर्मका पहिलो पूनर्जन्म अवतारी हुन् । कुर्बु गुम्बामा प्रशस्तै सम्पदा छन् । अधिकांसको राम्रोसँग संरक्षण गरिएको छ । उदाहरणका लागि, कुर्बु गुम्बाको मुख्य भवन बाहिर लगभग…

Read More

गौतम बुद्धको वशीकरण (मोहिनी)मन्त्रलाई बुझौँ

एकपल्ट बुद्ध बैशालीमा हुँदा भद्दीय बुद्धकहाँ आइ भने “बुद्धले सामान्य मानिसलाई मात्रै नभई अन्य धर्म तथा संस्कारमा रहेकालाई पनि आफ्नो अनुयायी बनाउन सक्नुमा पक्कै उहाँको मायाजाल(वशीकरण, मोहिनी मन्त्र)को हात हुनु पर्छ!“ बुद्धले भने “भद्दीय कसैले नौलो कुरा भन्दैमा पत्यार नगर्नु, ग्रन्थमा छ भन्दैमा, तार्किक छ भन्दैमा, राम्रो छ भन्दैमा, मतानुकुल छ भन्दैमा स्वीकार नगर्नु, भन्ने मान्छे राम्रो छ वा गुरुले भनेको भन्दैमा विश्वास नगर्नु । पहिला आफैले विचार गर कि त्यो कुरा हित हुन्छ कि हुन्न, दुख कम हुन्छ कि हुन्न । तिमी नै भन कि लोभ, द्वेष र मुर्खताले…

Read More

बुद्धको यो अत्यन्तै प्रभावशाली उपदेश र शिक्षा

एक दिन गौतम बुद्धको शरणमा एउटा युवक अति नै दुःखी हुँदै आएछ। अनि बुद्धले सोध्नुभएछ, “के भयो?” त्यस युवकले भने, “हजुर, हिजो मेरा पिताको मृत्यु भयो। त्यसैले आज हजुरसँग एउटा अनुरोध गर्न आएको। जब कुनै साधारण पुजारीले अन्तिम संस्कार गर्दछ, तब आत्मा स्वर्गमा पुग्ने मौका पाउँदछ। हजुर त महान् हुनुहुन्छ, हजुरजस्तोले मेरा पिताको संस्कार गरिदिनुभयो भने, उहाँले स्वर्गमा पुग्ने मौका मात्र होइन सायद स्वर्गमै सदा बस्ने मौका पाउनुहुन्छ होला। त्यसैले प्रभु! बिन्ती छ, मेरा पिताको लागि यत्ति गरिदिनुहोस्।” ऊ अति नै दुःखी अवस्थामा थिए, अति भावुक भएका थिए। बुद्धलाई थाहा…

Read More

गोन्पा शिक्षाको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि र विकास क्रम

आज भन्दा २५५७ औं वर्ष पूर्व नेपालको लुम्बिनी उद्यायनमा शाक्य कुलका राजा शुद्धोधन तथा रानी महा मायादेवीको सुपुत्रको रुपमा जन्म लिनु भएका राजकुमार सिद्धार्थले २९ वर्षको उमेरमा यस संसारिक दुःखबाट पीडित प्राणीहरुको उद्घारको लागि आफ्नो परिवार सहित वैभवशाली राजदरवारलाई त्यागेर ज्ञानको खोजिमा निस्कनु भयो । तत्कालिन ख्यातिप्राप्त गुरुहरु कहाँ जानुभई विभिन्न प्रकारका शिक्षाहरु हासिल गर्नु भएता पनि यथार्थ ज्ञान प्राप्त नभए पछि ती सबै गुरुहरुबाट विदा भई ६ वर्षसम्मा साधना गर्दै अन्तमा नैरञ्जना नदीको किनारमा बोधिवृक्षको मुनि पूर्वाभिमुक आसनमा बस्नुभई सम्यक् सम्बोधि  प्राप्त नभएसम्मा आफु त्यस स्थानबाट नउठने दृढसंकल्प गरेपछि वैशाख…

Read More

बौद्ध धर्ममा लोचावा भनेको के हो ?

हिमाली तथा तिव्वती बौद्ध धर्मावलम्वीहरुमा लोचावा शव्दको विशेष महत्व रहेको छ । लोचावालाई यी भेगमा निकै सम्मानपूर्वक लिइन्छ । लोचावा तिब्बती अनुवादकहको शीर्षकमा प्रयोग गर्ने शव्द हो । यो शव्दको अर्थ हुन्छ अनुवादक । भारतीय विद्वान तथा पण्डितहरुसँग मिलेर बौद्ध ग्रन्थलाई संस्कृत र पाली भाषाबाट चिनिया, तिब्बती र अन्य एसियाली भाषाहरुमा अनुवाद गर्ने काममा लोचावाहरुको विशेष योगदान रहेको छ । संस्कृत र पाली भाषामा रहेका बौद्ध ग्रन्थहरुलाई तिब्बतीमा भाषामा अनुवाद गर्ने प्रमुख र प्रख्यात लोचावाहरुमध्ये पगोर वैरोचन, ज्ञानसुत्र, युड्रञिङपो, रिन्छेन जाङ्पो, मारपा हुन् । तिब्बतीमा लोचावा भन्ने शब्द “द्विभाषी“ र…

Read More