बौद्ध केन्द्रका रुपमा नेपाल

बसन्त महर्जन बौद्ध जगतमा एउटा विशिष्ट शब्द छ, बौद्ध केन्द्र । बुद्ध जीवनीसँग सम्बन्धित ठाउँविशेष हुँदैमा त्यसलाई ‘बौद्ध केन्द्र’ भनिँदैन । गौतम बुद्धको जन्मस्थल लुम्बिनी तथा उनको गृहनगर कपिलवस्तु बौद्ध केन्द्रको रुपमा कहिल्यै विकास हुन सकेन । मगध, वैशाली, कौशाम्बी, श्रावस्ती, सारनाथ, नालन्दालगायतका केही ठाउँहरु कुनै बेला बौद्ध केन्द्रको रुपमा भएपनि सँधै रहेन । भारतमा रहेका तीमध्ये केही क्षेत्रलाई पुनः ब्युँताउने कोशिस भइरहेको पाइन्छ तर बौद्ध जगतले त्यसलाई बौद्ध केन्द्रका रुपमा नभएर बौद्ध स्थलका रुपमा मात्रै हेर्ने गरेको पाइन्छ । बुद्धको जीवनसँग सम्बन्ध नराख्ने भएपनि तिब्बतलगायत चीनका कतिपय ठाउँ, जापान,…

Read More

बौद्ध संस्कृतिका करुणामय र नाथपन्थीहरू

बसन्त महर्जन पाटनमा ‘रातो मत्स्येन्द्रनाथ’को रथजात्रा हुन नसकेको र गर्नैपर्छ भनी अगाडि सरेका स्थानिय जनसमुदायमाथि प्रहरी हस्तक्षेपका कारण भदौ महिनाको दोस्रो र तेस्रो हस्ता तनावपूर्ण रह्यो । रातो मत्स्येन्द्रनाथ भनिएपनि बौद्धहरू यसलाई रक्तावलोकितेश्वर मान्दछन् । अझ जनबोलीमा यो ‘करुणामय’को नामबाट बढी चिनिन्छन् । लोकेश्वरहरू सबैमा महाकारुणाको दृष्टि हुने भएकाले सर्बै ‘करुणामय’ नामबाट सम्बोधन गरिन्छन् भन्ने कुरा काठमाडौं उपत्यकामा नै भएका अन्य लोकेश्वरहरूलाई पनि करुणामय नै भन्ने गरेबाट बुझ्न सकिन्छ । काठमाडौंमा चार करुणामय भनेर बेग्लाबेग्लै लोकेश्वरहरू चिनिन्छन् । तर पाटनको लोकेश्वरलाई रातो मत्स्येन्द्रनाथ र काठमाडौं (जनबहाल) को लोकेश्वरलाई सेतो मत्स्येन्द्रनाथ…

Read More

पशुपति क्षेत्रमा बौद्ध धर्म

बसन्त महर्जन पशुपति क्षेत्रमा शैव मतसँग सम्बन्धित धार्मिक तथा सांस्कृतिक कलावस्तु पाइनु स्वाभाविक हो । किनभने प्राचीनकालदेखि यो शैवमार्गीहरूका लागि ठुलो धार्मिक स्थलको रुपमा रहँदै आएको कुरामा शंका छैन । अलि गहिरिएर हेर्दा यो शैवमार्गीको धार्मिक स्थल मात्रै नभएर एउटा सिंगो सभ्यता र ऐतिहासिक निरन्तरता भएको कुरा छर्लङ्ग हुन्छ । धार्मिक क्षेत्रका रुपमा मात्रै रहेको भए सामाजिक तथा सांस्कृतिक बन्दोवस्त हुँदैनथ्यो । त्यो प्राचीन सामाजिक तथा साँस्कृतिक बन्दोवस्त आजपर्यन्त जीवित पाइनु नेपालको लागि मात्र नभएर विश्व इतिहासकै लागि पनि गौरवको कुरा हो । काठमाडौं उपत्यकाका अन्य वस्तीसमान यहाँ पनि एउटा…

Read More

महासिद्ध तिलोपा र नारोपाका दुई गुफा

बसन्त महर्जन पशुपति आर्यघाटबाट उत्तर वाग्मती नदीको विपरित दिशामा अघि बढ्न हिजोआज बायाँ किनारमा बाटो बनेको छ । अलि अगाडि बढेपछि दुई वटा गुफा भेटिन्छ । निकै खोंचमा रहेको यो ठाउँसम्म पुग्न कैलाश पर्वतबाट सानो खुड्किलाहरु पनि बनेका छन् । यहाँ पुग्ने अर्को बाटो भनेको गौरीघाटबाट दायाँ किनारा लागेर अलि तल झर्ने हो । अलि एकान्त र मान्छेको चहल पहल पनि उस्तो नहुँदा दिउँसै अँध्यारोजस्तो वा कहाली लाग्दो वातावरण पाइन्छ । लागू पदार्थ सेवन गर्ने कुलतमा फसेका युवाहरुको अखडा भएकाले जो कोही सज्जनहरु प्रायः यतातिर जाँदैनन् । तर यहाँ रहेका…

Read More

पशुपति राजराजेश्वरी घाटको बुद्ध मूर्ति

पशुपति क्षेत्रको राजराजेश्वरीघाटमा बुद्धको उभिएको एउटा सुन्दर मूर्ति छ । सो क्षेत्रमा बुद्धका अन्य प्राचीन मूर्तिहरु पनि प्रसस्त मात्रामा पाइन्छन् । विभिन्न कालमा बनेका ती मूर्तिहरुले त्यति बेलाको इतिहास, संस्कृति, समाज र ज्ञानविज्ञानका कुराहरु व्यक्त गरिरहेका हुन्छन् । त्यहाँ प्राप्त प्रत्येक मूर्तिका आआफ्नै विशेषताहरु छन् र उल्लेखनीय नै मान्नु पर्दछ, शैव मूर्ति हुन् वा वैष्णव मूर्ति, शाक्त मूर्ति हुन् वा बौद्ध मूर्ति । बौद्ध मूर्तिहरुका सम्बन्धमै पनि लामो चर्चा सकिन्छ तर यहाँ उल्लेखित मूर्तिमा नै केन्द्रित हुनाका कारण बुद्धका अन्य मूर्तिहरुमध्येमा पनि यो विशेष उल्लेखनीय हुनु हो । मूर्तिको सुन्दर…

Read More

बौद्ध दर्शन र शाकाहारी जीवनको महत्व र सम्बन्ध

भिक्षु आङ फुरि शेर्पा बुद्ध शब्द सुन्न साथ अहिंसा, करुणा, प्रेम, दया र दान आदि प्राणी हितसँग जोडिएर आउँछ । बुद्ध दर्शनमा शील, समाधि र प्रज्ञाको क्रमिक अध्ययन र अभ्यासबाट बुद्ध हुन्छ । शील नभए समाधि हुँदैन, समाधि नभए प्रज्ञा आउदैन र प्रज्ञा नभए बुद्ध हुँदैन । त्यसैले शील राम्रोसँग पालन गर्नु अपरिहार्य छ । बौद्ध दर्शनमा मानिसको क्षमता अनुसार धेरै प्रकारको शीलहरु । शील भनेको आफू र अरु प्राणीहरुलाई हानी नपुर्याउने मात्र नभई मन, वचन र कर्म(काम)ले हित उत्तम र सत्य व्यवहार, नियम, अनुशासन हो । शीलमा नरहेसम्म मनलाई…

Read More

काठमाडौं उपत्यकाको बौद्ध नेवार समाजमा प्रचलित ‘पञ्जराँ’ पर्व

बसन्त महर्जन बौद्ध धर्मदर्शनमा बज्रयान विस्तृत भूभागमा फैलिएर लामो समयदेखि जीवन्त रहेको भएपनि यसका संस्कार संस्कृति र परम्परा तथा अभ्यासहरु सबै ठाउँ र समाज समान रुपमा रहेको पाइँदैन । अर्को शब्दमा भन्नु पर्दा बज्रयान समाजभित्र पनि विविधता पाइन्छ । काठमाडौं उपत्यकाको बौद्ध नेवार समाजमा प्रचलित ‘पञ्जराँ’ पर्व यही कुराको एउटा ज्वलन्त उदाहरण हो । बौद्ध धर्ममा दानको महिमा मुक्तकण्ठले गाउने गरिन्छ । दानलाई पुण्य संचय गर्ने अवसरका रुपमा पनि लिइन्छ । तसर्थ, सर्वसाधारणदेखि धनीमानी तथा राजा महाराजा पनि दानकार्यमा सरिक भइरहेका हुन्छन् । बोधिसत्वहरुले पूरा गर्नुपर्ने पारमितामा एउटा दानपारमिता रहेको…

Read More

अनेक नामका भगवान बुद्धहरु

बसन्त महर्जन बुद्ध व्यक्तिको नाम भन्ठान्नेहरु पनि धेरै हुँदा रहेछन् । उनीहरुका अनुसार अन्य धर्मसम्प्रदायका राम, कृष्ण, महादेव, विष्णु, वर्धमान, जीसस आदि भनेजस्तै बुद्ध पनि व्यक्ति विशेषको नाम हो । बुद्ध र बौद्ध धर्मदर्शनको सामान्य रुपरेखासम्बन्धी ज्ञानको अभावमा यस्तो भ्रम रहने गरेको भनेर बुझ्न गाह्रो छैन । गहिरिएर अध्ययन गर्नेहरुका लागि बुद्ध मात्रै भनेर पुग्दैन । बुद्ध त बुद्ध, कुन बुद्ध भनेर प्रश्न गर्दा यससम्बन्धमा जानकारी नभएकाहरु सामान्यतः अलमलिन्छन् । हामीसँग केही बुद्धको नाम मात्रै जानकारीमा छ, त्यो भन्दा निकै संख्यामा बुद्धहरु हुनसक्ने अनुमान बौद्ध धर्मदर्शनको अध्ययनपछि थाहा हुन्छ ।…

Read More

काठमाडौंको बौद्ध समाजमा प्रचलित गुँला पर्व

बसन्त महर्जन काठमाडौं उपत्यकाको बौद्ध जनजीवनमा श्रावणशुक्ल प्रतिपदादेखि एक महिनासम्म विहानैदेखि एक विशेष प्रकारको वातावरण सिर्जना हुन्छ । यसलाई गुँला पर्वको माहौल भन्न सकिन्छ । यस बेला बौद्धहरु विहानैदेखि बडो उत्साह र उमंगका साथ धार्मिक क्रियाकलापमा विशेष रुपमा संलग्न हुन्छन् । काठमाडौं उपत्यकाको धार्मिक तथा सांस्कृतिक जीवन स्वयम्भू महाचैत्यमा केन्द्रित छ । यसअनुसार यो स्थल सबैभन्दा महत्वपूर्ण र गौरवपूर्ण रहेको छ । सक्नेहरु प्रत्येक दिन विहान नित्यकर्म सम्पन्न गरी यहाँ जान्छन् भने नसक्नेहरु घर वरिपरिका बौद्ध स्थलहरुको परिक्रमा गरी दैनिक जीवन सुरु गर्दछन् । गुँला पर्वका बेला भने स्वयम्भू जान…

Read More

फर्पिङमा आचार्य पद्मसंभवको साधना

बसन्त महर्जन काठमाडौंमा मुख्य सहरी क्षेत्रबाट कीर्तिपुरको चोबाहाः (चोभार), टौदह, चाल्नाखेल हुँदै करीव २५ किलोमिटरको यात्रा गरेपछि फर्पिङ नामको एउटा प्राचीन नेवार वस्ती आउँछ । यो ठाउँको स्थानिय प्रचलित नाम ‘फंपि’ हो भने केही सय वर्षअघिसम्म ‘फनपि’ रहेको देखिन्छ । अर्थात्, फर्पिङ आजभोलि मात्रै बसेको नाम हो । हाल यो दक्षिणकाली नगरपालिकाअन्तर्गत रहेको यो क्षेत्र नेपालको मध्यकालीन इतिहासमा शक्तिशाली सामन्तहरुमार्फत शासित थियो । तत्कालीन सामन्तहरु एवं घटनाप्रवृत्तिको अध्ययन गर्दा केन्द्रिय शासनलाई नै पनि हाँक दिएर केन्द्रिय राज्यलाई अप्ठ्यारोमा पार्दथ्यो । इतिहासकै कुरा गर्ने हो भने पनि यो क्षेत्रमा प्राप्त लिच्छविकालीन…

Read More