तिब्बती बौद्ध गुम्बा वा थान्का चित्रहरूमा देखिने ‘क्रोधित’ र ‘भयानक’ आकृतिहरूले जोकोहीलाई एकपटक सोच्न बाध्य बनाउँछ। डरलाग्दो अनुहार, हातमा घातक हतियार र शरीरभरि आगोको ज्वालाले घेरिएका यी देवताहरूलाई देख्दा मनमा प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक हो, “यी देवता हुन् कि राक्षस?” धेरैको मनमा यी भयानक रूपहरूप्रति डर र जिज्ञासा एकसाथ जाग्छ। तर, जब हामी तिब्बती बौद्ध धर्मको गहिराइमा पुग्छौं, तब थाहा हुन्छ कि यी आकृतिहरू राक्षस नभई ‘ज्ञान’ र ‘करुणा’का शक्तिशाली अभिव्यक्ति हुन्।आउनुहोस्, आज यिनै ‘क्रोधित देवताहरू’को रहस्यलाई बुझौं, जसले हाम्रो अज्ञानतालाई हटाएर आध्यात्मिक मार्गमा डोऱ्याउन मद्दत गर्छन्।

डरलाग्दो रूप पछाडिको गहिरो अर्थ

यी देवताहरूको भयानक रूप दुष्टताको प्रतीक होइन, बरु यसको पछाडि गहिरो प्रतीकात्मक अर्थ लुकेको छ। यो रूप अज्ञानता, क्रोध, र आसक्ति जस्ता नकारात्मक भावनाहरूलाई परास्त गर्न र प्राणीहरूलाई दुःखबाट मुक्त गराउन अपनाइएको एक शक्तिशाली विधि हो। उहाँहरूको भयानक उपस्थिति हाम्रो भित्री बाधा र बाहिरी अवरोधहरूलाई ‘नष्ट’ गरेर मनलाई शुद्ध बनाउने एक माध्यम हो।

• धारिला हतियारहरू: यी हतियारहरूले बाहिरी शत्रुलाई होइन, हाम्रो मनभित्रको अज्ञानता र भ्रमलाई टुक्रा-टुक्रा पार्ने ‘प्रज्ञा’ (बुद्धि) को प्रतीक हुन्। जसरी तरबारले गाँठो काट्छ, त्यसरी नै यी हतियारले हाम्रो भ्रम र गलत बुझाइलाई जरैदेखि काट्छन्।
• आगोको ज्वाला (ज्ञानको अग्नि): क्रोधित देवताहरूलाई घेरेको आगोको ज्वाला कुनै साधारण आगो होइन। यो ज्ञानको आगो हो, जसले अज्ञानताको अन्धकारलाई भस्म पार्दै मनलाई शुद्ध बनाउँछ र सबै नकारात्मकतालाई जलाएर नष्ट गर्छ।
• धेरै हात र टाउको: यी बहुआयामिक रूपहरूले बुद्धका अनेकौं गुण, शक्ति र सर्वव्यापकतालाई संकेत गर्छन्। यसले देवताहरूको असीमित क्षमतालाई दर्शाउँछ, जसबाट उनीहरूले एकै समयमा सबै प्राणीहरूको हितका लागि विभिन्न कार्यहरू गर्न सक्छन्।
• कराएको अनुहार र ठूला आँखा: यस्तो भयानक अनुहारले नकारात्मक शक्तिहरूलाई तर्साएर भगाउँछ। ती ठूला र एकटक लगाएका आँखाहरूले बुद्धको सर्वज्ञतालाई दर्शाउँछ, जसबाट कुनै पनि बाधा वा अज्ञानता लुक्न सक्दैन।

राक्षस कि रक्षक? ‘धर्मपाल’को भूमिका

धेरैले यी आकृतिहरूलाई ‘राक्षस’ वा ‘दुष्ट आत्मा’ भनेर गलत बुझ्छन्, जुन सरासर गलत हो। तिब्बती बौद्ध धर्ममा यिनलाई धर्मपाल (धर्मका रक्षक) भनिन्छ। उहाँहरू बुद्ध वा बोधिसत्वहरूकै क्रोधित स्वरूप हुनुहुन्छ, जसले बुद्ध शिक्षा र त्यसका अभ्यासकर्ताहरूको रक्षा गर्ने शपथ लिनुभएको हुन्छ।

उहाँहरूले निम्न तरिकाले हाम्रो आध्यात्मिक यात्रालाई सुरक्षित राख्नुहुन्छ:

• भित्री शत्रुको नाश: क्रोध, लोभ, मोह, ईर्ष्या र अहंकारजस्ता हाम्रा मनभित्रका शत्रुहरूबाट मुक्त हुन प्रेरणा दिन्छन्।
• बाह्य विघ्नबाट रक्षा: अभ्यासकर्तालाई नकारात्मक शक्ति वा आध्यात्मिक प्रगतिमा अवरोध पुऱ्याउने बाहिरी परिस्थितिहरूबाट जोगाउँछन्।
• साधनाको मार्गमा सहयोग: साधकहरूलाई सही मार्गमा अडिग रहन, कठिन समयमा हिम्मत नहार्न र बुद्धत्व प्राप्तिको लक्ष्यमा केन्द्रित रहन आध्यात्मिक बल प्रदान गर्छन्।
• प्रतिज्ञाको पालना: धेरै धर्मपालहरूले बुद्ध वा महान गुरुहरूसमक्ष ‘धर्मको रक्षा गर्नेछु’ भनी लिएको प्रतिज्ञालाई निरन्तर पालना गरिरहनुभएको हुन्छ।

मेरो व्यक्तिगत अनुभव र बुझाइ

वर्षौंअघि म पहिलो पटक एउटा गुम्बामा जाँदा भित्तामा कोरिएका यी आकृतिहरू देखेर एकछिन त अत्तालिएको थिएँ। ठूला-ठूला आँखा, नीलो अनुहार र हड्डीको माला लगाएका चित्रहरू देख्दा मनमा प्रश्न उब्जिएको थियो, ‘पूजा गर्ने ठाउँमा किन यस्ता डरलाग्दा चित्रहरू राखेका होलान्?’

त्यतिबेला मलाई यी ‘राक्षस’ नै हुन् जस्तो लागेको थियो। तर, जब एकजना भिक्षुले यिनको अर्थ बुझाइदिनुभयो, मेरो दृष्टिकोण पूरै बदलियो। उहाँले भन्नुभयो:

“यी डराउनका लागि होइनन्, बरु डरबाट मुक्त गराउनका लागि हुन्। जसरी डाक्टरले कहिलेकाहीँ तीतो औषधि दिएर बिरामीलाई निको पार्छन्, त्यसरी नै यी देवताहरूले हाम्रो अज्ञानताको रोगलाई हटाउन भयानक रूप लिनुहुन्छ।”

यो सुनेपछि मेरा लागि ती ‘राक्षस’हरू ‘करुणा’ र ‘ज्ञान’का प्रतीक बने। ती भयानक रूपहरूको पछाडि कति गहिरो प्रेम र सुरक्षाको भावना लुकेको रहेछ भन्ने कुराले मलाई अचम्मित बनायो।

निष्कर्ष

तिब्बती बौद्ध धर्मका क्रोधित देवताहरू बाहिरी रूपमा जति भयानक देखिए पनि, उहाँहरू भित्री रूपमा करुणा, ज्ञान र संरक्षणका शक्तिशाली अवतार हुनुहुन्छ। उहाँहरूको भयानक रूपले हाम्रो अज्ञानता र नकारात्मकतालाई परास्त गर्न सक्ने ‘अदम्य ऊर्जा’ र ‘दृढ संकल्प’को प्रतिनिधित्व गर्छ।

यसर्थ, कुनै पनि कुरालाई बाहिरी आवरणबाट मात्र मूल्यांकन गर्नु हुँदैन भन्ने गहिरो सन्देश यी देवताहरूले दिन्छन्। उहाँहरू साँचो अर्थमा ‘राक्षस’ नभई हाम्रो अज्ञानताका शत्रु र धर्मका रक्षक हुनुहुन्छ, जसले हामीलाई प्रज्ञा र करुणाको मार्गमा डोऱ्याइरहनुभएको छ।