काठमाडौँ उपत्यकाको उत्पत्ति र महामञ्जुश्रीको दिव्य गाथा: प्रज्ञा र सिर्जनाको संगम
नेपाल मण्डलको मुटुमा अवस्थित काठमाडौँ उपत्यका केवल एउटा भौगोलिक भू-भाग मात्र होइन, यो त अध्यात्म, इतिहास र प्रज्ञाको एउटा जीवित सङ्ग्रहालय हो।
प्राचीन बौद्ध शास्त्र ‘स्वयम्भू पुराण’का अनुसार, आज हामीले देख्ने यो हराभरा उपत्यका प्रागैतिहासिक कालमा एउटा विशाल र गहिरो दह थियो, जसलाई ‘नागदह’ वा ‘कालीदह’ भनिन्थ्यो। यस पवित्र दहको बीचमा एउटा दिव्य कमलको फूलमा स्वयम्भू ज्योति (धर्मधातु वागीश्वर) को प्राकट्य भएको थियो। यही ज्योतिको दर्शन गर्न र मानव सभ्यताको जग बसाल्न महाचीनको पञ्चशीर्ष पर्वतबाट बोधिसत्व महामञ्जुश्रीको आगमन भएको पौराणिक विश्वास छ।
महामञ्जुश्री र उपत्यकाको उत्पत्ति
महामञ्जुश्रीलाई बौद्ध धर्मको महायान र वज्रयान सम्प्रदायमा सर्वोच्च प्रज्ञा (ज्ञान) को प्रतीक मानिन्छ। उहाँले दिव्य चक्षुबाट काठमाडौँको दहमा प्रज्वलित स्वयम्भू ज्योतिको दर्शन गर्नुभयो। आफ्ना दुई शक्तिहरू—केशिनी र उपकेशिनी—तथा अनेकौँ शिष्यहरूका साथ नीलो सिंहमा सवार भएर उहाँ यस भूमिमा आउनुभएको थियो। दहको पानीले गर्दा सर्वसाधारणले स्वयम्भू ज्योतिको दर्शन गर्न नसकेको देखेपछि, उहाँमा महाकरुणा जाग्यो र उहाँले यस दहलाई बस्न योग्य बनाउने सङ्कल्प गर्नुभयो।
महामञ्जुश्रीले आफ्नो प्रज्ञाखड्गले उपत्यकाको दक्षिणी भेगमा रहेको चोभारको पहाडलाई प्रहार गरी काट्नुभयो। सोही गल्छीबाट दहको पानी बाहिर बगेर गयो र उपत्यका बस्न योग्य भूमिको रूपमा देखा पर्यो। पानी सुकेपछि स्वयम्भू ज्योति पहाडको रूपमा रूपान्तरण भयो, जहाँ आज प्रसिद्ध स्वयम्भू महाचैत्य अवस्थित छ। उहाँले नै उपत्यकाको पहिलो मानव वस्ती ‘मञ्जुपत्तन’ स्थापना गर्नुभएको मानिन्छ।
सिंह वाहन र प्रतीकात्मक अर्थ
महामञ्जुश्रीको चित्रणमा उहाँ सधैँ एउटा पराक्रमी नीलो सिंहमा सवार भएको देखिनुहुन्छ। बौद्ध प्रतिमा लक्षण विज्ञानमा सिंहलाई ‘पशुको राजा’ मानिन्छ, जसले ज्ञानको कठोर महानता र अधिकारलाई जनाउँछ। सिंहमा सवार हुनुको अर्थ हो—आफ्नो चञ्चल मन र अज्ञानतालाई प्रज्ञाको बलले वशमा राख्नु।
जसरी सिंह निर्भय हुन्छ, त्यसरी नै महामञ्जुश्रीको प्रज्ञाले बिना कुनै पक्षपात वा भय धर्मको उपदेश दिन्छ। उहाँको दाहिने हातमा रहेको प्रज्वलित खड्गले अज्ञानता र मोहको जरा काट्ने काम गर्छ भने देब्रे हातमा रहेको ‘प्रज्ञापारमिता सूत्र’ले अन्तिम सत्य र बुद्धत्वको बोध गराउँछ। यी प्रतीकहरूले के सिकाउँछन् भने वास्तविक ज्ञान केवल पुस्तकमा मात्र हुँदैन, यसलाई जीवनमा उतार्न साहस र विवेकको आवश्यकता पर्छ।
भूगर्भशास्त्र र पौराणिक कथाको सम्बन्ध
रोचक कुरा के छ भने, महामञ्जुश्रीको यो पौराणिक कथालाई आधुनिक भूगर्भशास्त्रले पनि पुष्टि गर्दछ। वैज्ञानिक अध्ययनहरूका अनुसार काठमाडौँ उपत्यका वास्तवमै प्रागैतिहासिक कालमा एउटा विशाल ताल थियो। हजारौँ वर्ष पहिले भूगर्भीय हलचल (भौगोलिक उथलपुथल) र जलवायु परिवर्तनका कारण चोभारको चुनढुङ्गाको पहाड काटिएर बिस्तारै पानी बाहिर गएको प्रमाणहरू भेटिएका छन्। उपत्यकाको माटोमा पाइने ‘कालीमाटी’ र विभिन्न जलीय जीवका अवशेषहरूले यस पौराणिक कथालाई वैज्ञानिक आधार प्रदान गर्दछन्।
नागराज र टौदहको सुरक्षा
जब उपत्यकाको पानी बाहिर पठाइयो, तब त्यहाँ बसोबास गर्ने नागहरू विस्थापित हुने भए। नागहरूलाई वर्षा र धनको रक्षक मानिने हुनाले महामञ्जुश्रीले उनीहरूको संरक्षणका लागि चोभार नजिकै ‘टौदह’ नामक पोखरी निर्माण गरिदिनुभयो। त्यहाँ नागराज कर्कोटकलाई स-सम्मान राखियो, जसले गर्दा उपत्यकामा कहिल्यै पानीको अभाव नहोस् र यहाँका बासिन्दाहरू समृद्ध रहुन् भन्ने कामना गरियो। यो घटनाले मानव र प्रकृतिबीचको सह-अस्तित्वको सन्देश दिन्छ।
श्रीपञ्चमी: ज्ञान र कलाको उत्सव
नेपाली संस्कृतिमा महामञ्जुश्रीको प्रभाव यति गहिरो छ कि हरेक वर्ष वसन्त ऋतुको आगमनको सूचक स्वरूप ‘श्रीपञ्चमी’ वा ‘मञ्जु पञ्चमी’ धुमधामका साथ मनाइन्छ। स्वयम्भूको मञ्जुश्री डाँडामा हजारौँ भक्तजनहरू र विद्यार्थीहरू ज्ञानको आशीर्वाद लिन भेला हुन्छन्।
यस दिन साना नानीबाबुहरूलाई अक्षर आरम्भ गराइन्छ। मञ्जुश्रीको मन्दिरका भित्ताहरूमा खरीले अक्षर लेख्नाले बुद्धि तीक्ष्ण हुने जनविश्वास छ। यो परम्पराले हाम्रो समाजमा शिक्षा र कलालाई कति उच्च स्थान दिइएको छ भन्ने प्रस्ट पार्छ। साथै, परिवारका ज्येष्ठ सदस्यहरूले कान्छो पुस्तालाई घाममा राखेर तोरीको तेल लगाइदिने र आशीर्वाद दिने चलनले शारीरिक स्वास्थ्य र पारिवारिक सद्भावलाई समेत जोड दिन्छ।
