अरुको खुशीमा खुशी हुने कला: मुदिता को अभ्यास
हामी सबै जीवनमा खुशी खोजिरहेका हुन्छौं। आफ्नो लागि खुशी प्राप्त गर्न धेरै मेहनत गर्छौं, योजना बनाउँछौं र प्रयास गर्छौं। तर के हामीले कहिल्यै अरुको खुशीमा साँच्चै खुशी हुन सिकेका छौं? कसैले सफलता पाउँदा, कोही प्रगतिको शिखरमा पुग्दा वा कसैको जीवनमा केही राम्रो हुँदा, के हाम्रो मनमा पनि उत्तिकै आनन्दको लहर आउँछ? यही भावनालाई ‘आध्यात्मिक हर्ष’ वा संस्कृतमा ‘मुदिता’ भनिन्छ। यो आफैँमा एउटा अद्भुत र शक्तिशाली अभ्यास हो, जसले हाम्रो मनलाई हलुका बनाउँछ र सम्बन्धहरूलाई अझ मजबुत बनाउँछ। आउनुहोस्, यसको बारेमा केही कुरा गरौं।
मुदिता भनेको के हो र किन यो महत्त्वपूर्ण छ?
सरल भाषामा भन्नुपर्दा, परानन्द वा मुदिता भनेको अरुको सफलता, खुशी र सौभाग्यमा निःस्वार्थ रूपमा खुशी हुनु हो। यो डाहा (ईर्ष्या) को ठिक उल्टो भावना हो। जब हामी कसैलाई सफल भएको देख्छौं र हाम्रो मनमा डाहा उत्पन्न हुन्छ, त्यसले हामीलाई भित्रैदेखि जलाउँछ। यसले हाम्रो शान्ति भंग गर्छ र हामीलाई नकारात्मक बनाउँछ। तर जब हामी मुदिताको अभ्यास गर्छौं, हामी त्यो व्यक्तिलाई खुशी देख्दा आफैँ खुशी महसुस गर्छौं।
किन यो महत्त्वपूर्ण छ त? किनभने यसले हाम्रो आफ्नै खुशीको दायरालाई फराकिलो बनाउँछ। जब हामी अरुको खुशीमा रमाउन सक्छौं, तब हाम्रो जीवनमा खुशीका पलहरू अझ धेरै हुन्छन्। यसले नकारात्मक भावनाहरू जस्तै ईर्ष्या, असन्तोष र रिसलाई कम गर्न मद्दत गर्छ। साथै, जब हामी अरुको सफलतामा खुसी हुन्छौं, यसले उनीहरूसँगको हाम्रो सम्बन्धलाई सुधार्छ र आपसी विश्वास बढाउँछ।
धेरैजसो समय हामी अरुसँग आफूलाई तुलना गरिरहेका हुन्छौं। “उसले यति गर्यो, मैले सकिनँ”, “ऊ कति भाग्यमानी छ, म छैन” जस्ता सोचाइहरू मनमा आइरहन्छन्। यस्ता तुलनाले हामीलाई दुःखी र निराश बनाउँछ। मुदिताको अभ्यासले यो तुलनात्मक सोचाइबाट माथि उठ्न सिकाउँछ र संसारमा सबैका लागि प्रशस्त मात्रामा खुशी र सफलता उपलब्ध छ भन्ने भावना जगाउँछ।
मुदिताको अभ्यास कसरी गर्ने?
मुदिता आफैँ आउने भावना नहुन सक्छ, विशेषगरी सुरुमा। यो एउटा कला हो, जसलाई अभ्यासले निखार्न सकिन्छ। यहाँ केही तरिकाहरू छन् जसबाट हामी मुदिताको अभ्यास गर्न सक्छौं:
- सुरुवात नजिकका मान्छेबाट गरौं: सुरुमा ती व्यक्तिहरूको बारेमा सोचौं जसलाई तपाईं सजिलै खुशी देख्न चाहनुहुन्छ – परिवारका सदस्य, मिल्ने साथीहरू। उनीहरूको सफलता वा खुशीको बारेमा सोच्नुहोस् र त्यो क्षणमा साँच्चै खुशी महसुस गर्ने प्रयास गर्नुहोस्।
- अरुको मेहनतलाई स्वीकार गरौं: जब कोही सफल हुन्छ, त्यो पछाडि उसको मेहनत, लगनशीलता र समर्पण हुन्छ भन्ने कुरालाई स्वीकार गरौं। उनीहरूको प्रयासको लागि प्रशंसा गरौं र त्यसमा खुशी होऔं।
- आफ्नो मनमा आउने नकारात्मकतालाई चिनौं: जब कसैको खुशी वा सफलता देख्दा तपाईंको मनमा ईर्ष्या वा डाहा जस्ता भावना आउँछन्, त्यसलाई बेवास्ता नगरौं। ती भावनाहरूलाई चिनौं र स्वीकार गरौं। त्यसपछि बिस्तारै आफ्नो ध्यानलाई त्यो व्यक्तिको खुशीप्रति केन्द्रित गर्ने प्रयास गरौं।
- उदाहरण खोजौं: स-साना कुरामा पनि मुदिताको अभ्यास गर्न सकिन्छ। जस्तै:
- तपाईंको छिमेकीले नयाँ गाडी किन्यो – “वाऊ, उसको मेहनत सफल भयो! खुसी लाग्यो।”
- तपाईंको सहकर्मीको पदोन्नति भयो – “बधाई छ! उसले यो पदको लागि साँच्चै मेहनत गरेको थियो।”
- सामाजिक सञ्जालमा कसैले आफ्नो खुशीको खबर सेयर गर्यो – “वाह! राम्रो खबर रहेछ। उसको लागि खुसी छु।”
सुरुमा यो कृत्रिम लाग्न सक्छ, तर बारम्बार अभ्यासले यो भावना स्वाभाविक बन्दै जान्छ।
- ध्यान र भावनाको अभ्यास: कहिलेकाहीँ ध्यानमा बसेर पनि मुदिताको अभ्यास गर्न सकिन्छ। आफ्नो मनमा एक-एक गर्दै आफूले चिनेका मान्छे वा संसारभरका मान्छेको खुशी र शान्तिको कामना गर्नुहोस्। उनीहरू खुशी भएको कल्पना गर्नुहोस् र त्यो खुशीमा आफू पनि रमाएको महसुस गर्नुहोस्।
केही समयअघि मेरो एकजना साथीले आफ्नो सपनाको जागिर पायो। सुरुमा त मनमा ‘आहा कस्तो भाग्यमानी!’ भन्ने सोच आयो। तर जब मैले उसको वर्षौंको संघर्ष, पढाइ र अनेकौं इन्टरभ्यूमा पाएको असफलता सम्झिएँ, तब उसको खुशीमा मेरो मनमा साँच्चै खुशी भरियो। उसलाई फोन गरेर बधाई दिँदा मैले महसुस गरेको आनन्द मेरो आफ्नै सफलताको जस्तो थियो। यो सानो अनुभवले मलाई बुझायो कि मुदिता भनेको केवल अर्काको लागि खुशी हुने नाटक गर्नु होइन, यो त हृदयदेखि नै आउने एक सुन्दर भावना हो।
भिक्षु सुमन र बुद्धको शिक्षा
श्रावस्तीको जेतवन विहारमा सुमन नामका एक लगनशील भिक्षु थिए। तर, उनको मनमा एउटा कमजोरी थियो – उनी अरुको सफलतामा खुशी हुन सक्दैनथे, बरु ईर्ष्याले जल्थे। एक दिन, जब बुद्धले अर्का ज्ञानी भिक्षु विमलको साधनाको प्रशंसा गर्नुभयो, सुमनको मन ईर्ष्याको आगोले दन्कियो। उनको मनको शान्ति भंग भयो। यो जलनले उनलाई यति बेचैन बनायो कि उनी आफ्नो समस्या लिएर बुद्धकहाँ पुगे।
“हे तथागत,” उनले भने, “जब हजुरले विमलको प्रशंसा गर्नुभयो, मेरो मनमा खुशी होइन, ईर्ष्या जाग्यो। मलाई यसबाट मुक्त हुने मार्ग देखाउनुहोस्।”
बुद्धले मुस्कुराउँदै भन्नुभयो, “सुमन, ईर्ष्या भनेको हातमा राखेको जलिरहेको कोइला जस्तै हो, जसले अरुलाई पोल्नुअघि आफैंलाई जलाउँछ। यसको औषधि ‘मुदिता’ हो – अरुको खुशीमा निस्वार्थ रमाउने कला।”
बुद्धले थप्नुभयो, “अरुको सफलतामा रमाउनु भनेको एउटा दियोबाट अर्को दियो बाल्नु जस्तै हो, यसले तिम्रो प्रकाशलाई घटाउँदैन, बरु चारैतिर उज्यालो फैलाउँछ। अबदेखि कसैको सफलता देख्दा मनमनै भन, ‘उनको प्रगतिमा म खुशी छु।’ यसो गर्दा तिम्रो मन विशाल र शान्त हुनेछ।”
सुमनले त्यसै दिनदेखि मुदिताको अभ्यास थाले। जब उनले अरुको खुशीमा रमाउन सिके, उनको मनको जलनको ठाउँमा शीतलता र आनन्दले बास गर्यो।
मुदिता अभ्यासका फाइदाहरू
मुदिताको अभ्यासले हाम्रो जीवनमा धेरै सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सक्छ:
- यसले हाम्रो आन्तरिक शान्ति बढाउँछ र तनाव कम गर्छ।
- हामी कम ईर्ष्यालु र डाहालु बन्छौं।
- हाम्रा सम्बन्धहरू अझ बलिया र सकारात्मक हुन्छन्।
- हामी जीवनप्रति अझ बढी सकारात्मक र कृतज्ञ बन्छौं।
- यसले हाम्रो आफ्नै खुशीको स्तर बढाउँछ।
अन्तमा, मुदिता अर्थात् परानन्दको अभ्यास एउटा जीवन परिवर्तन गर्ने शक्ति बोकेको बानी हो। यो अरुको खुशीमा रमाउने कला हो, जसले हाम्रो आफ्नै जीवनलाई पनि अझ सुखी र समृद्ध बनाउँछ। यो सधैं सजिलो नहुन सक्छ, तर सानो प्रयासबाट सुरु गरेर यसलाई बिस्तारै आफ्नो जीवनको हिस्सा बनाउन सकिन्छ। जब हामी अरुको खुशीलाई आफ्नो खुशी मान्न थाल्छौं, तब हामी एक्लो हुँदैनौं; सारा संसारको खुशीसँग जोडिन पुग्छौं। आउनुहोस्, आजैदेखि यो सुन्दर परानन्दको अभ्यास सुरु गरौं!
