वज्रयान बौद्ध धर्म बौद्ध धर्मको एक प्रमुख शाखा हो, जसलाई तान्त्रिक बौद्ध धर्म, मन्त्रयान वा गुह्ययान पनि भनिन्छ । यसको विकास करिब सातौँदेखि नवौँ शताब्दीको बीचमा भारतमा भएको मानिन्छ । पछि यो तिब्बत, नेपाल, भुटान, मंगोलिया लगायतका देशहरूमा फैलियो । आज पनि तिब्बती बौद्ध परम्परामा वज्रयानको विशेष महत्व रहेको छ । नेपालको काठमाडौँ उपत्यका पनि वज्रयान बौद्ध अभ्यासको मुख्य गढ हो । यहाँ सदियौँदेखि वज्रयान बौद्ध अभ्यास हुँदै आएको छ ।
‘वज्रयान’ शब्दमा ‘वज्र’ को अर्थ अटल, शक्तिशाली र अविनाशी तथा ‘यान’ को अर्थ मार्ग वा साधना हो । त्यसैले वज्रयानलाई बुद्धत्व प्राप्त गर्ने दृढ र प्रभावकारी साधनाको मार्ग मानिन्छ । यस परम्परामा ध्यान, मन्त्र, मुद्रा, मण्डल, देवयोग तथा गुरु–शिष्य सम्बन्धलाई विशेष महत्व दिइन्छ । वज्रयानका अनुयायीहरूले योग्य गुरुबाट दीक्षा लिएर गोप्य साधना गर्ने परम्परा अपनाउँछन् ।
वज्रयानको मुख्य उद्देश्य सबै प्राणीको हितका लागि बुद्धत्व प्राप्त गर्नु हो । यसका साधकहरूले करुणा र प्रज्ञाको विकास गर्दै मनका लोभ, क्रोध, मोहजस्ता विकारलाई ज्ञानमा रूपान्तरण गर्ने प्रयास गर्छन् । यसमा बाह्य पूजा मात्र नभई आन्तरिक आत्मिक साधना र मानसिक अनुशासनलाई पनि अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ ।
वज्रयान बौद्ध धर्ममा गुरुको स्थान अत्यन्त उच्च हुन्छ । गुरुको निर्देशनबिना गहन तान्त्रिक अभ्यास गर्न उपयुक्त मानिँदैन । साथै, मन्त्र जप, मण्डल निर्माण, ध्यान, विभिन्न देवता वा बोधिसत्त्वहरूको प्रतीकात्मक साधना तथा धार्मिक अनुष्ठानहरू यसको विशेषता हुन् । यी अभ्यासहरूले साधकको मनलाई एकाग्र, शान्त र आध्यात्मिक रूपमा परिष्कृत बनाउन सहयोग पु¥याउने विश्वास गरिन्छ ।
नेपालमा काठमाडौं उपत्यकाका नेवार बौद्ध समुदायले वज्रयान परम्परालाई लामो समयदेखि संरक्षण गर्दै आएका छन् । यहाँका धेरै विहार, चैत्य, धार्मिक पर्व तथा सांस्कृतिक परम्पराहरूमा वज्रयानको प्रभाव स्पष्ट रूपमा देख्न सकिन्छ ।
समग्रमा, वज्रयान बौद्ध धर्म बौद्ध दर्शनको गहिरो आध्यात्मिक परम्परा हो । यसले करुणा, प्रज्ञा, अनुशासन र ध्यानमार्फत मानव जीवनलाई शान्त, नैतिक र अर्थपूर्ण बनाउन प्रेरणा दिन्छ । यसको उद्देश्य केवल व्यक्तिगत मुक्ति मात्र नभई सम्पूर्ण प्राणीको कल्याण र सुखको कामना गर्नु पनि हो । यही कारणले वज्रयान बौद्ध धर्म विश्वभरका बौद्ध अनुयायीहरूको आस्था र अध्ययनको महत्वपूर्ण विषय बनेको छ ।
