अन्य बौद्ध परम्पराहरू, विशेष गरी ‘थेरवाद’ वा ‘महायान’ मा मुख्यतया शमथ (एकाग्रता) र विपश्यना (अन्तर्दृष्टि) मा जोड दिइन्छ। यद्यपि बज्रयानको आधार पनि यिनै हुन्, तर यसले यात्रा गर्ने तरिका फरक छ। यस लेखमा हामी बज्रयान ध्यानका ती अद्वितीय पक्षहरूको चर्चा गर्नेछौं, जसले यसलाई अन्य परम्पराभन्दा विशिष्ट बनाउँछ।

बज्रयान ध्यानका विशिष्ट तत्वहरू

बज्रयान ध्यानको मुटु भनेको यसमा प्रयोग गरिने ‘उपाय-कौशल्य’ हो। यी उपायहरूले चेतनालाई रूपान्तरण गर्न मन्त्र, मुद्रा, मण्डल र यिदम (देवता) को साधना जस्ता प्रत्यक्ष विधिहरूको प्रयोग गर्दछन्।

• यिदम साधना (देवता योग): बज्रयानमा, साधकहरूले कुनै विशेष बुद्ध वा बोधिसत्वको रूपको ध्यान गर्छन्। यसलाई ‘देवता योग’ पनि भनिन्छ। यहाँ साधकले आफूलाई सोही देवताको रूपमा कल्पना गर्छन् र उहाँका गुणहरू (जस्तै: करुणा, प्रज्ञा) लाई आत्मसात गर्ने प्रयास गर्छन्। उदाहरणका लागि, करुणाको अभ्यास गर्न साधकहरूले ‘अवलोकितेश्वर’ को ध्यान गर्छन्। यसले सामान्य अहम् भावलाई हटाएर बुद्ध-स्वभावको अनुभव गर्न मद्दत गर्छ।
• मन्त्र जप: बज्रयानमा मन्त्रलाई केवल शब्दहरूको समूह मात्र मानिँदैन; यो ‘वाक’ वा ध्वनिको माध्यमबाट चेतना बदल्ने शक्तिको स्रोत हो। ‘ओम मणि पद्मे हुँ’ जस्ता मन्त्रहरूको निरन्तर जपले मनका विकारहरूलाई शुद्ध पार्दै करुणा र प्रज्ञालाई जागृत गराउँछ।
• मुद्रा र मण्डल: ‘मुद्रा’ भनेको हातका विशिष्ट आसन वा संकेत हुन्, जसले शारीरिक र मानसिक ऊर्जा प्रवाहलाई निर्देशित गर्दछन्। ‘मण्डल’ भनेको ब्रह्माण्डको प्रतीकात्मक र ज्यामितीय चित्र हो। मण्डलको ध्यानले साधकलाई खण्डित दृष्टिकोणबाट माथि उठेर समग्रता र शून्यताको बोध गराउँछ।

यसको विपरीत, थेरवाद ध्यान प्रायः पाली सूत्रहरूमा आधारित हुन्छ र मुख्य रूपमा ‘आनापानसति’ (श्वासप्रश्वासको स्मृति) र विपश्यनामा केन्द्रित रहन्छ, जहाँ शरीर र मनका अनित्य, दुःख र अनात्म स्वभावलाई विश्लेषण गरिन्छ। महायानमा शून्यता र बोधिसत्वको मार्गमा जोड दिइए तापनि, बज्रयानले ती सिद्धान्तहरूलाई अनुभवमा उतार्न थप तान्त्रिक विधिहरू प्रदान गर्दछ।

बज्रयानको गति र उद्देश्य: ‘फलयान’

बज्रयानलाई प्रायः ‘मन्त्रयान’ वा ‘फलयान’ पनि भनिन्छ। ‘फलयान’ भन्नुको अर्थ हो— भविष्यमा प्राप्त हुने नतिजा (बुद्धत्व) लाई नै अहिलेको मार्ग बनाउनु।

• बुद्धत्वको प्रत्यक्ष अनुभव: अन्य मार्गमा बुद्धत्वलाई टाढाको लक्ष्य मानिन्छ, तर बज्रयानमा हामी भित्रै रहेको बुद्ध-स्वभावलाई अहिले नै अनुभव गर्ने प्रयास गरिन्छ। यिदम साधनाले साधकलाई आफ्नो अन्तर्निहित शुद्धता पहिचान गर्न सघाउँछ।
• संस्कारको शुद्धिकरण: हामीले विगतमा जम्मा गरेका नकारात्मक कर्म वा संस्कारहरूलाई शुद्ध पार्न बज्रयानमा ‘बज्रसत्व’ जस्ता विशेष विधिहरू छन्। यसले वर्तमान जीवनमै कर्मको बोझ कम गरी चेतनालाई उच्च स्तरमा लैजान मद्दत गर्छ।
• बोधिसत्वको क्रियाशीलता: ज्ञान प्राप्त गरेपछि केवल आफ्नो निर्वाणमा सीमित नभई, सम्पूर्ण प्राणीको कल्याणका लागि क्रियाशील रहने ‘बोधिसत्व’ को आदर्श बज्रयानको मूल मर्म हो।

बज्रयान ध्यानले यस भनाइलाई चरितार्थ गर्दछ, किनकि यसले गन्तव्यलाई नै मार्गको रूपमा प्रयोग गर्छ।

अन्य परम्पराहरूसँगको तुलनात्मक विश्लेषण

बज्रयान ध्यानका विधिहरू थेरवाद र महायानका परम्परागत अभ्यासहरू जस्तै शान्त र गहिरो हुन्छन्, तर तिनमा थप ‘ऊर्जा’ र रूपान्तरणको तीव्रता हुन्छ।

• क्रमिक मार्ग बनाम द्रुत मार्ग: थेरवाद र सामान्य महायान अभ्यासहरूलाई ‘हेतुयान’ (कारणको मार्ग) भनिन्छ, जसमा बिस्तारै गुणहरूको विकास गरिन्छ। यसमा धेरै कल्पहरूको समय लाग्न सक्छ। जबकि बज्रयानमा, अभिषेक (दीक्षा) प्राप्त गरी योग्य गुरुको मार्गदर्शनमा अभ्यास गर्दा, एउटै जुनीमा बुद्धत्व प्राप्त गर्ने सम्भावना रहन्छ।
• इन्द्रियहरूको प्रयोग: अन्य परम्परामा इन्द्रियका विषयहरू (रूप, शब्द, गन्ध आदि) लाई बन्धनको कारण मानेर त्याग्ने प्रयास गरिन्छ। तर बज्रयानमा यी इन्द्रियका अनुभवहरूलाई नै बुद्धत्व प्राप्त गर्ने साधन वा ईन्धनको रूपमा प्रयोग गरिन्छ।
• साधनाको स्वरूप: थेरवादमा वैराग्य र विश्लेषण, महायानमा करुणा र शून्यता, तथा बज्रयानमा यी सबैको जगमा ‘दृष्टि’ को परिवर्तन वा पवित्रताको अभ्यास (Pure Perception) मा जोड दिइन्छ।