वज्रयान बौद्ध धर्म, जसलाई ‘मन्त्रयान’ वा ‘गुह्यमन्त्रयान’ पनि भनिन्छ, बौद्ध परम्पराको एक अत्यन्तै गहन र शीघ्र फलदायी मार्ग हो। महायानको जगमा उभिएको यस मार्गको मुख्य विशेषता भनेको ‘फललाई नै मार्गको रूपमा लिनु’ (फलयान) हो।

यसको अर्थ, साधकले आफूलाई भविष्यमा अनगिन्ती कल्पपछि बुद्ध हुने आशामा मात्र नराखी, वर्तमान क्षणमै आफूभित्र रहेको ‘तथागतगर्भ’ (बुद्ध स्वभाव) लाई पहिचान गरी देवताको स्वरूपमा साधना गर्दछ। वज्रयानको विशाल वाङ्मय र साधना पद्धतिलाई व्यवस्थित गर्न विभिन्न तान्त्रिक वर्गीकरणहरू गरिएका छन्, जसमा क्रिया, चर्या, योग र अनुत्तरयोग तन्त्र मुख्य रहेका छन्।

तन्त्र वर्गीकरणको दार्शनिक आधार

तन्त्रका यी वर्गहरू केवल पुस्तकीय विभाजन मात्र होइनन्; यी साधकको मानसिक क्षमता, रुचि र संवेगात्मक अवस्थाका आधारमा निर्धारण गरिएका उपायहरू हुन्। तन्त्रले मानवका संवेगहरू—राग (इच्छा), द्वेष (रिस) र मोह (अज्ञानता)—लाई त्याग्नुको सट्टा तिनीहरूलाई नै बोधि प्राप्तिको प्रज्ञामा रूपान्तरण गर्ने कौशल सिकाउँछ।

१. क्रिया तन्त्र (बाह्य आचार प्रधान)

क्रिया तन्त्र वज्रयानको प्रवेशद्वार हो। यसमा बाह्य कर्मकाण्ड, शारीरिक शुद्धता र विधि-विधानलाई बढी प्राथमिकता दिइन्छ। साधकले यस स्तरमा आफूलाई एक ‘सेवक’ र इष्टदेवलाई ‘स्वामी’ वा राजाको रूपमा हेर्दछ।

यस वर्गमा त्रिकाल स्नान, सात्विक भोजन र विशेष वस्त्रको प्रयोग अनिवार्य मानिन्छ। यसलाई प्रेमालापको रूपकमा ‘एक-अर्कालाई हेर्ने’ (अवलोकन) अवस्था मानिन्छ, जहाँ साधक र देवता बीचको द्वैत भाव अझै कायम हुन्छ।

२. चर्या तन्त्र (उभय तन्त्र)

चर्या तन्त्रमा बाह्य कर्मकाण्ड र आन्तरिक ध्यानलाई समान महत्व दिइन्छ। त्यसैले यसलाई ‘उभय तन्त्र’ (दुवैको मिश्रण) पनि भनिन्छ। यहाँ साधक र देवताको सम्बन्ध स्वामी-सेवकको नभई ‘दुई मित्र’ वा ‘दाजु-भाइ’ जस्तो हुन्छ।

यसको रूपक ‘एक-अर्कालाई हेरेर मुस्कुराउने’ वा ‘भावादान-प्रदान’ गर्ने अवस्था हो। यसले साधकलाई बाह्य विधिबाट आन्तरिक समाधितर्फ डोर्‍याउँछ।

३. योग तन्त्र (आन्तरिक योग प्रधान)

योग तन्त्रमा बाह्य विधिहरू गौण हुन्छन् र आन्तरिक समाधि साधना प्रधान हुन्छ। ‘योग’ को अर्थ यहाँ ‘मिलन’ हो। यस वर्गमा पञ्चबुद्ध कुलको विशेष साधना गर्दै चित्तलाई स्थिर गरिन्छ।

यसलाई रूपकमा ‘हात समात्ने’ वा ‘आलिङ्गन’ गर्ने अवस्थासँग तुलना गरिन्छ। यहाँ साधकले आफू र बुद्धत्वको सारलाई धेरै नजिकबाट अनुभव गर्न थाल्दछ।

४. अनुत्तरयोग तन्त्र (सर्वोच्च योग)

अनुत्तरयोग तन्त्र वज्रयानको सर्वोच्च शिखर हो। ‘शर्मा’ (नयाँ) अनुवाद परम्परामा यसलाई सबैभन्दा उत्कृष्ट मानिन्छ। यसमा बाह्य कर्मकाण्डको आवश्यकता पर्दैन; सम्पूर्ण साधना आन्तरिक सूक्ष्म ऊर्जा प्रणालीमा आधारित हुन्छ। यस वर्गलाई दुई मुख्य चरणमा विभाजन गरिएको छ:

• उत्पत्ति क्रम : यसमा साधकले आफ्नो साधारण अशुद्ध परिचयलाई मेटाएर आफूलाई देवताको रूपमा र ब्रह्माण्डलाई मण्डलको रूपमा भावना गर्दछ।
• सम्पन्न क्रम : यसमा शरीरका सूक्ष्म नाडी, प्राण र बिन्दुहरूमाथि नियन्त्रण कायम गरिन्छ। यसको अन्तिम लक्ष्य ‘प्रभास्वर’  को अनुभूति गर्नु र ‘मायाकाय’  प्राप्त गर्नु हो।

यसलाई रूपकमा ‘पूर्ण मिलन’  को अवस्था मानिन्छ, जहाँ द्वैत भाव पूर्णतः समाप्त भई “युगनद्ध” (एकाकार) को स्थिति प्राप्त हुन्छ।

ङिङ्मा सम्प्रदायको नौ यान प्रणाली

तिब्बतको प्राचीन (ङिङ्मा) सम्प्रदायले बुद्धका सम्पूर्ण शिक्षाहरूलाई नौवटा यानमा वर्गीकरण गरेको छ। यो वर्गीकरण अत्यन्तै वैज्ञानिक छ:

सूत्र यान (लक्षणयान/हेतुयान):

• १. श्रावकयान: चार आर्यसत्यको अभ्यास द्वारा व्यक्तिगत मुक्तिको मार्ग।
• २. प्रत्येकबुद्धयान: गुरु बिना नै प्रतीत्यसमुत्पादको बोध गरी सत्यको खोज गर्ने मार्ग।
• ३. बोधिसत्त्वयान (महायान): समस्त प्राणीको हितका लागि करुणा र प्रज्ञाको अभ्यास गर्ने मार्ग।

बाह्य तन्त्र (वैदिक तन्त्र जस्तै बाह्य शुद्धतामा आधारित):

• ४. क्रिया तन्त्र
• ५. उप-योग (वा उभय तन्त्र): यसलाई चर्या तन्त्र पनि भनिन्छ, जुन क्रिया र योगको मध्यमार्ग हो।
• ६. योग तन्त्र

आन्तरिक तन्त्र (उपाय प्रधान):

ङिङ्मा परम्परामा अनुत्तरयोग तन्त्रलाई नै तीन भागमा विभाजन गरेर अझ सूक्ष्म रूपमा व्याख्या गरिएको छ:

• ७. महायोग : यसले मुख्यतया ‘उत्पत्ति क्रम’ मा जोड दिन्छ। यसमा सबै धर्महरूलाई चित्तको जादुमय प्रदर्शन र देवताको मण्डलको रूपमा हेरिन्छ।
• ८. अनुयोग : यसले ‘सम्पन्न क्रम’ मा जोड दिन्छ। यसमा देवताको उत्पत्ति क्रमिक रूपमा नभई ‘क्षणभरमै’ (Instantaneous) हुने भावना गरिन्छ र नाडी, प्राण र बिन्दुको अभ्यासमार्फत आनन्द र शून्यताको बोध गरिन्छ।
• ९. अतियोग (जोक्चेन): यो सबै यानहरूको शिरोमणि ‘महासन्धि’ हो। यसले कुनै प्रयास वा कृत्रिम भावना  बिना नै चित्तको आदिम शुद्धता (कादाग) र स्वतः सिद्ध प्रकृति (ल्हुन्ड्रुप) लाई सीधा पहिचान गर्ने शिक्षा दिन्छ।

निष्कर्ष

वज्रयानका यी तान्त्रिक वर्गहरूले हामीलाई आध्यात्मिक विकासको एउटा व्यवस्थित सिँढी प्रदान गर्दछन्। बाह्य अनुशासनबाट सुरु भई आन्तरिक ऊर्जाको रूपान्तरण हुँदै सीधा आत्मज्ञान (ऋग्पा) सम्म पुग्ने यो मार्ग अत्यन्तै वैज्ञानिक र प्रयोगात्मक छ।

तथापि, यी शिक्षाहरू अत्यन्तै गोप्य र शक्तिशाली हुने भएकाले आधिकारिक गुरुबाट अभिषेक (वाङ), आगम (लुङ) र उपदेश (ठ्री) लिनु अनिवार्य हुन्छ। तन्त्रको मुख्य सार भनेको हाम्रो अशुद्ध दृष्टिलाई ‘शुद्ध दृष्टि’ (दग्-स्नाङ) मा बदल्नु हो।