बौद्ध धर्म, र विशेष गरी वज्रयान परम्परामा ‘यिदम’ शब्दको प्रयोग व्यापक रूपमा गरिन्छ। तर, यो शब्द प्रायः गलत रूपमा बुझिने वा व्याख्या गरिने शब्दहरूमध्ये एक हो। धेरैजसो बाह्य व्यक्ति वा नयाँ साधकहरूले यिदमलाई सामान्य ‘देवता’ वा ‘ईश्वर’ को रूपमा बुझ्ने गर्छन्। तर, वज्रयान दर्शनमा यिदम कुनै बाह्य शक्ति होइनन्, जसको हामीले अन्य धर्ममा जस्तै पूजा-आराधना गर्छौं। यिदमको वास्तविक र गहिरो अर्थ बुझ्नु नै वज्रयान साधनाको जग हो।

यिदम भनेको वास्तवमा के हो?

शाब्दिक अर्थमा भन्नुपर्दा, यिदमको अर्थ ‘मनको प्रतिबद्धता’ वा ‘सिद्धिको साधन’ हो। आधुनिक भाषामा यसलाई ‘गहिरो प्रेरणाद्वारा प्राप्त गरिने सफलताको माध्यम’ भन्न सकिन्छ। वज्रयानमा हामीले लिने शरण वा गर्ने अभ्यास कुनै आकाशमा बस्ने बाहिरी ईश्वरको उपासना होइन।

उदाहरणका लागि, साधनामा गरिने साष्टाङ्ग दण्डवत कुनै मूर्तिलाई ढोग्नु मात्र होइन; यो त साधकभित्र रहेको ‘अहंकार’ वा ‘मान’ लाई चुर गर्न प्रयोग गरिने एउटा मनोवैज्ञानिक विधि हो। अहंकारलाई पञ्च विषहरूमध्ये एक मानिन्छ, जसले संसारमा युद्ध, क्रोध र कलह निम्त्याउँछ। तसर्थ, यिदम साधना आफ्नै मनको शुद्धीकरणको प्रक्रिया हो।

यिदम साधनाको मुख्य उद्देश्य: पञ्च विषको शुद्धीकरण

यिदम साधनाको प्रमुख लक्ष्य साधकको चित्त सन्तानमा रहेका नकारात्मक क्लेशहरूलाई ज्ञानमा रूपान्तरण गर्नु हो। हरेक यिदमको अभ्यासमा पञ्च विष (पाँच मुख्य नकारात्मक भावना) लाई शुद्ध गर्ने तत्वहरू वैज्ञानिक रूपमा समावेश गरिएका हुन्छन्:

• १. अज्ञानता (मोह) शुद्ध गर्न: बुद्ध, धर्म र संघ (त्रिरत्न) को शरण गमन।
• २. अहंकार (मान) शुद्ध गर्न: साष्टाङ्ग दण्डवत वा प्रणाम।
• ३. लोभ (तृष्णा) शुद्ध गर्न: मण्डल अर्पण तथा दानको अभ्यास।
• ४. आसक्ति (राग) शुद्ध गर्न: बोधिचित्त (परोपकारी मन) को अभ्यास।
• ५. क्रोध (द्वेष) शुद्ध गर्न: ध्यान र शून्यताको भावना।

यसरी, जब तपाईं कुनै एक यिदमको साधना गर्नुहुन्छ, तपाईंले वास्तवमा पञ्च बुद्ध कुल र पञ्च बुद्ध ज्ञानको अभ्यास गरिरहनुभएको हुन्छ, जसले अन्ततः मनका विषहरूलाई परास्त गर्दछ।

पुण्य संचय र बुद्धत्वको मार्ग

यिदम साधनाको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष ‘पुण्य संचय’ हो। वज्रयानमा यो साधना मुख्यतया तीन तहमा गरिन्छ:

1. कायकर्म (शरीरको अभ्यास): यिदमको रूप, रङ, आभूषण र मुद्राको मानसिक चित्रण (भिजुअलाइजेशन) गरेर शरीरको पुण्य संचय गरिन्छ। यसले हाम्रो सामान्य शरीरलाई बुद्धको ‘निर्माणकाय’ मा बदल्न मद्दत गर्छ।
2. वाक् कर्म (वाणीको अभ्यास): यिदमको मूल मन्त्र जप गरेर साधकले वाणीको पुण्य संचय गर्छ, जसले सामान्य बोलीलाई बुद्धको ‘सम्भोगकाय’ वा शुद्ध वाणीमा रूपान्तरण गर्छ।
3. चित्त कर्म (मनको अभ्यास): सबै प्राणीहरूको हितका लागि करुणा र मैत्रीको आशीर्वाद पठाउने भावना गरेर मनको पुण्य संचय गरिन्छ। यसले मनलाई ‘धर्मकाय’ मा स्थिर गराउँछ।

यदि साधकले योग्य गुरुबाट विधिवत् रूपमा ‘अभिषेक’ प्राप्त गरेको छ भने, उसले आफ्नो चित्तलाई नै यिदमको रूपमा भावना गर्ने अनुमति पाउँछ। यो प्रक्रियाले सामान्य ‘म’ भन्ने भावनालाई हटाएर बुद्धत्व प्राप्तिको प्रक्रियालाई अझ तीव्र बनाउँछ।

विभिन्न यिदम र तिनको भूमिका: उपाय कौशल्य

वज्रयानमा यिदमका अनेकौं रूपहरू छन्। यो बुद्धको ‘उपाय कौशल्य’ हो, किनभने हरेक व्यक्तिको मानसिक स्वभाव र संस्कार फरक हुन्छ। कसैलाई आर्य ताराको शान्त र करुणामयी रूपले धर्ममा लाग्न प्रेरणा दिन्छ भने, कसैको कडा स्वभाव र अवरोधहरू हटाउन बज्रभैरव (यमान्तक) वा बज्रकिलाया जस्तो क्रोधित रूप आवश्यक पर्छ।

तपाईंको गुरुले तपाईंको सबैभन्दा ठुलो कमजोरी, ग्रहदशा वा मानसिक बाधा अनुसार यिदमको छनोट गरिदिनुहुन्छ। उदाहरणका लागि:

• यदि तपाईंमा अत्यधिक क्रोध छ भने, त्यसलाई ज्ञानमा बदल्न यमान्तक वा क्रोधित देवताको साधना।
• यदि धेरै आसक्ति र कामवासना छ भने, त्यसलाई शुद्ध गर्न हयग्रीव वा चक्रसंवर।
• यदि ईर्ष्या र डर धेरै छ भने, आर्य तारा को साधना दिइने गरिन्छ।

मातृ तन्त्र र पितृ तन्त्रको भेद

अनुत्तर योग तन्त्र (उच्चतम तन्त्र) का यिदमहरूलाई मुख्यतया दुई भागमा वर्गीकरण गरिएको छ:

१. मातृ तन्त्र

यसले मुख्यतया ‘प्रज्ञा’ (शून्यताको ज्ञान) र मनको ‘प्रभास्वर’ (Clear Light) मा जोड दिन्छ। चक्रसंवर र बज्रयोगिनी यसका प्रमुख उदाहरण हुन्। यो साधना विशेष गरी आसक्ति वा रागलाई महासुख र ज्ञानमा रूपान्तरण गर्न शक्तिशाली मानिन्छ।

२. पितृ तन्त्र

यसले ‘उपाय’ (करुणा) र ‘मायावी शरीर’ को निर्माणमा जोड दिन्छ। यो विशेष गरी क्रोध वा घृणा जस्ता विषहरूमा काम गर्न प्रभावकारी हुन्छ। गुह्यसमाज र यमान्तक यस वर्गका प्रमुख यिदमहरू हुन्।

एउटै यिदमको साधनाले सबैको ज्ञान: एकाग्रताको महत्त्व

धेरै यिदमहरूको अभ्यास गरेर शक्ति र ध्यान छरिनु भन्दा एउटै यिदममा एकाग्र हुनु वज्रयानमा बढी श्रेयष्कर मानिन्छ। यसलाई “एउटैको ज्ञानले सबैको ज्ञान” पनि भनिन्छ।

महान् भारतीय आचार्य आतिशा दीपङ्करले भन्नुभएको छ, “यदि तपाईंले एउटै यिदमको सही ढंगले साधना गर्नुभयो र सिद्धि प्राप्त गर्नुभयो भने, तपाईंले सबै यिदमहरूको सिद्धि एकैसाथ प्राप्त गर्नुहुनेछ।”

किनभने, रूप र रङ फरक भए पनि सबै यिदमहरूको भित्री स्वभाव शून्यता र करुणाको मिलन नै हो। जसरी एउटा भाँडाको पानीको स्वाद थाहा पाएपछि समुद्रकै पानीको स्वाद थाहा हुन्छ, त्यसरी नै एउटा यिदमको सत्य थाहा पाएपछि सबै बुद्धहरूको सत्य थाहा हुन्छ। यिदम अन्ततः हाम्रो आफ्नै मनको शुद्ध र बुद्ध स्वरूप बाहेक केही होइन।

निष्कर्ष

यिदम साधना केवल एउटा परम्परागत पूजा वा कर्मकाण्ड मात्र होइन; यो आफ्नो मनलाई पूर्ण रूपमा रूपान्तरण गर्ने एउटा शक्तिशाली र वैज्ञानिक पद्धति हो। चाहे त्यो शान्त तारा हुन् वा क्रोधित महाकाल, सबै यिदमहरूको अन्तिम लक्ष्य साधकलाई अज्ञानताको अन्धकारबाट मुक्त गरी बुद्धत्वको मार्गमा डोर्‍याउनु र समस्त प्राणीहरूको हित गर्नु हो।

यदि तपाईं यस गहिरो मार्गमा लाग्न चाहनुहुन्छ भने, पुस्तक वा इन्टरनेटको भरमा मात्र नभई, एक योग्य वज्रयान गुरुको चरणमा गई अभिषेक र निर्देशन लिएर आफ्नो स्वभाव सुहाउँदो यिदमको साधना सुरु गर्नु नै सबैभन्दा उत्तम कदम हुनेछ।