कुरूप वृद्धाको भेषमा आएकी बज्रयोगिनी: जसले नारोपाको अहङ्कार चकनाचुर पारिन्

नारोपाको जीवन रूपान्तरण: विद्वत्ताबाट बोधतर्फको यात्रा के तपाईंले कहिल्यै सोच्नुभएको छ—जीवनमा सम्पूर्ण शास्त्रहरू कण्ठ हुँदा, समाजले पुज्दा र विद्वत्ताको शिखरमा पुग्दा पनि मानिस किन अपूर्ण महसुस गर्छ? ११औँ शताब्दीका महान् भारतीय आचार्य नारोपाको जीवनमा ठ्याक्कै यही भएको थियो। यो ब्लगमा हामी एक प्रतिष्ठित विश्वविद्यालयका ‘द्वारपण्डित’ कसरी आफ्नो बौद्धिक सिंहासन त्यागेर एक पूर्ण मुक्त ‘महासिद्ध’ बने भन्ने ऐतिहासिक र मर्मस्पर्शी कथाको चर्चा गर्नेछौं। विक्रमशिलाको वैभव र नारोपाको बेचैनी त्यस समयमा विक्रमशिला विश्वविद्यालय (तन्त्र विद्याको लागि तत्कालीन विश्वको सर्वोच्च केन्द्र) ज्ञानको प्रकाशले चम्किरहेको थियो। आचार्य नारोपा त्यस विश्वविद्यालयको ‘उत्तरी द्वारका रक्षक’ (द्वारपण्डित)…

Read More

गुरु योगको गहिरो अर्थ: परम पूजनीय गुरु साङगे ञ्येन्पा रिन्पोछे

  गुरु योगको गहिरो अर्थ: आध्यात्मिक यात्राको सार बज्रयान बौद्ध परम्परामा गुरु योगलाई अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण र आशीर्वादको मुख्य स्रोत मानिन्छ। परम पूजनीय गुरु साङगे ञ्येन्पा रिन्पोछेका अनुसार, गुरु योग कुनै धेरै कठिन वा जटिल विषय होइन, बरु यो एक अत्यन्त सरल र गहिरो अभ्यास हो। यस लेखमा हामी गुरु योगको वास्तविक अर्थ, यसका विभिन्न पक्षहरू र हाम्रो दैनिक जीवनमा यसको सान्दर्भिकताका बारेमा विस्तृत चर्चा गर्नेछौं। १. बोधिचित्त र गुरु योगको सुरुवात कुनै पनि आध्यात्मिक अभ्यासको सुरुवातमा ‘बोधिचित्त’ उत्पन्न गर्नु अनिवार्य छ। अनन्त आकाश समान सम्पूर्ण प्राणीहरूको हितका लागि अध्ययन, चिन्तन…

Read More

५ मञ्जुश्री: ५ प्रकारका मानसिक दुःखबाट मुक्त हुने ५ रहस्यहरू

  ५ मञ्जुश्री: ५ प्रकारका मानसिक दुःखबाट मुक्त हुने ५ रहस्यहरू महायान र वज्रयान बौद्ध परम्परामा मञ्जुश्रीलाई प्रज्ञा वा बुद्धिका बोधिसत्वको रूपमा अत्यन्त उच्च स्थान दिइन्छ। साधकहरूको मनमा उब्जने एउटा साझा प्रश्न हो—मञ्जुश्री किन पाँचवटा फरक स्वरूप र रङ्गहरूमा देखा पर्छन्? वास्तवमा, यी पाँच स्वरूपहरू हाम्रा पाँच मुख्य मानसिक विकारहरू अर्थात् ‘पञ्चविष’ (अज्ञानता, क्रोध, अहङ्कार, राग र ईर्ष्या) लाई प्रबुद्ध बुद्धिमत्ता वा ‘पञ्चज्ञान’ मा रूपान्तरण गर्ने शक्तिशाली विधिहरू हुन्। मञ्जुश्रीका यी पाँच स्वरूपलाई बुद्धिका ‘पाँच साँचोहरू’ मानिन्छ, जसले हाम्रा आन्तरिक अज्ञानताका ढोकाहरू खोलेर परम आनन्दको मार्ग प्रशस्त गर्छन्। यस लेखमा…

Read More

माचिग लाबड्रोन: ‘च्योद’ साधनाकी जननी र तिब्बती बौद्ध धर्मकी महामाता

  माचिग लाबड्रोन: ‘च्योद’ साधनाकी जननी र तिब्बती बौद्ध धर्मकी महामाता तिब्बती बौद्ध इतिहासमा एउटा यस्तो नाम छ, जसले तत्कालीन समाज र परम्परागत धार्मिक ढाँचामा एउटा नयाँ आध्यात्मिक क्रान्ति ल्यायो। ती हुन्— माचिग लाबड्रोन। एघारौँ शताब्दीकी यी महान् योगिनीलाई ‘लाब क्षेत्रकी प्रज्ज्वलित दीप’ पनि भनिन्छ। उनले स्थापना गरेको ‘च्योद’ साधना परम्परा आज पनि तिब्बती बौद्ध धर्मका सबै शाखाहरूमा उत्तिकै श्रद्धेय र प्रभावकारी मानिन्छ। यस लेखमा हामी माचिग लाबड्रोनको अलौकिक जन्म, उनको विशिष्ट साधना विधि र नेपालसँगको उनको गहिरो आध्यात्मिक सम्बन्धका बारेमा चर्चा गर्नेछौँ। १. जन्म र अद्भुत बाल्यकाल: निधारमा ‘आः’…

Read More

इतिहासको मौन मेटाइ: किन भृकुटी देवी राष्ट्रिय विभूतिको सूचीबाट ओझेल पर्दैछिन्?

  इतिहासको मौन मेटाइ: किन भृकुटी देवी राष्ट्रिय विभूतिको सूचीबाट ओझेल पर्दैछिन्? हाम्रो पुस्ताका प्रत्येक विद्यार्थी विद्यालयमा राजकुमारी भृकुटी देवीको गाथा पढ्दै हुर्किए। उनी नेपालको ‘सांस्कृतिक कूटनीति’ र बौद्ध संस्कृतिको जीवन्त प्रतीक थिइन्—एक लिच्छवी राजकुमारी, जसले सातौं शताब्दीमा काठमाडौं उपत्यकाबाट बुद्ध धर्मको ज्योति तिब्बतको हिमाल पारि पुऱ्याइन्। तर आज, हाम्रो सरकारी अभिलेख र बहसमा देखिएको एउटा शान्त परिवर्तनले राष्ट्रिय पहिचानमा गहिरो शून्यता छोडेको छ। धेरैलाई यो थाहा नहुन सक्छ कि भृकुटीको ऐतिहासिकतामाथि प्रश्न उठाउँदै उनलाई ‘राष्ट्रिय विभूति’ को चर्चाबाट बिस्तारै पाखा लगाइएको छ, जसले विशेष गरी बौद्ध समुदाय र इतिहासका अन्वेषकहरूमा…

Read More

आधुनिक नेपालमा थेरवाद बुद्धधर्मका संवाहक: बौद्ध ऋषि महाप्रज्ञाको जीवनी र योगदान

  आधुनिक नेपालमा थेरवाद बुद्धधर्मका संवाहक: बौद्ध ऋषि महाप्रज्ञाको जीवनी र योगदान नेपालमा बुद्धधर्मको इतिहास निकै पुरानो भए तापनि, बीचका केही शताब्दीहरूमा थेरवाद परम्परा ओझेलमा परेको थियो। यसरी ओझेलमा परेको परम्परालाई २०औँ शताब्दीको प्रारम्भमा पुनर्जीवित गर्ने साहसी व्यक्तित्वहरूमध्ये बौद्ध ऋषि महाप्रज्ञा अग्रणी मानिन्छन्। राणा शासनको कठोर दमनका बीच पनि धर्म र भाषाका लागि लडेका महाप्रज्ञाको जीवन सङ्घर्ष र आध्यात्मिक रूपान्तरणको एउटा अद्भुत गाथा हो। प्रारम्भिक जीवन: प्रेम बहादुर देखि महाप्रज्ञासम्म बौद्ध ऋषि महाप्रज्ञाको जन्म २१ मे १९०१ मा काठमाडौँको ल्हूघ: टोलमा भएको थियो। उनको बाल्यकालको नाम प्रेम बहादुर श्रेष्ठ (पछि…

Read More

बौद्ध धर्मका पाँच प्रज्ञा डाकिनीहरू: शक्ति र बुद्धत्वका गतिविधि

  बौद्ध धर्मका पाँच प्रज्ञा डाकिनीहरू: शक्ति र बुद्धत्वका गतिविधि बौद्ध धर्मको तान्त्रिक (वज्रयान) परम्परामा डाकिनीहरूलाई केवल देवीको रूपमा मात्र होइन, बरु ज्ञान र मुक्तिको प्रवर्द्धक शक्तिको रूपमा सम्मान गरिन्छ। तर यी डाकिनीहरू वास्तवमा को हुन्? किन यिनीहरूलाई बौद्ध अभ्यासको ‘जरा’ मानिन्छ? यस लेखमा हामी पाँच प्रज्ञा डाकिनीहरू, तिनका रङ्ग, मन्त्र र आध्यात्मिक गतिविधिहरूको रहस्य खोतल्नेछौं। डाकिनीको अर्थ र भूमिका महान गुरु पदमसंभवका अनुसार, समस्त आध्यात्मिक गतिविधिहरूको वास्तविक स्रोत डाकिनी नै हुन्। वज्रयान बौद्ध अभ्यासमा ‘तीन मूल’ (तीन जरा) को अवधारणा अत्यन्त महत्वपूर्ण छ: लामा (गुरु): आशीर्वाद वा अनुकम्पाका स्रोत।…

Read More

धम्मवती गुरुमा: सङ्घर्ष, साधना र नेपालमा बौद्ध जागरणको क्रान्ति

धम्मवती गुरुमा: सङ्घर्ष, साधना र नेपालमा बौद्ध जागरणको क्रान्ति नेपालको बौद्ध इतिहासमा धम्मवती गुरुमा एक यस्तो देदीप्यमान नक्षत्र हुनुहुन्छ, जसले केवल एउटा आध्यात्मिक मार्ग मात्र रोज्नुभएन, बरु नेपाली समाजमा महिला शिक्षा र सशक्तिकरणको नयाँ अध्याय नै आरम्भ गर्नुभयो। ललितपुरको पाटनमा जन्मिएर बर्माको कठोर कारागार जीवन भोग्दै नेपालमा बुद्ध धर्मको आलोक फैलाउनेसम्मको उहाँको यात्रा कुनै रोमाञ्चक चलचित्रको कथाभन्दा कम छैन।  प्रारम्भिक जीवन र ज्ञानको अतृप्त प्यास विक्रम संवत १९९१ मा ललितपुरको पाटनस्थित वकु बहालमा पिता हर्षमान शाक्य र माता हेराथकु शाक्यको कोखबाट ‘गणेश कुमारी शाक्य’ (पछि धम्मवती गुरुमा) को जन्म भएको…

Read More

गुरु पद्मसम्भव र नेपालको राजकुमारी शाक्यदेवी: फर्पिङको इतिहास र महामुद्रा सिद्धि

गुरु पद्मसम्भव र नेपालको राजकुमारी शाक्यदेवी: फर्पिङको इतिहास र महामुद्रा सिद्धि नेपालको काठमाडौं उपत्यकाको दक्षिणमा अवस्थित फर्पिङ (याङ्लेशों) बज्रयान बौद्ध धर्मावलम्बीहरूका लागि विश्वकै एक अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण र पवित्र तीर्थस्थल हो। बौद्ध जगतमा यस क्षेत्रलाई भारतको बोधगया जत्तिकै महत्त्व दिइन्छ, जसका कारण यसलाई “दोस्रो बोधगया” समेत भनिन्छ। यहाँको इतिहास महान् गुरु पद्मसम्भव (गुरु रिन्पोछे) र नेपाली राजकुमारी शाक्यदेवी (शाक्यदेमा) सँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ। यो लेखमा हामी राजकुमारी शाक्यदेवीको रहस्यमय जीवन, गुरु पद्मसम्भवसँगको उहाँको अलौकिक भेट र फर्पिङको पवित्र भूमिमा उहाँहरूले प्राप्त गर्नुभएको सर्वोच्च ‘महामुद्रा सिद्धि’ को बारेमा विस्तृत चर्चा गर्नेछौं।…

Read More

नेपालका प्रसिद्ध ३२ सिद्ध वज्राचार्यहरू: तन्त्र, संगीत र चमत्कारको महान् आध्यात्मिक विरासत

नेपालका सिद्ध वज्राचार्यहरू: तन्त्र, संगीत र चमत्कारको महान् आध्यात्मिक विरासत कल्पना गर्नुहोस्— एउटा अद्भूत र लोभलाग्दो दृश्य। हुस्सुले ढाकेको एउटा विशाल र शान्त सरोवर छ, जसले प्राचीन नेपालमण्डलको रहस्यमय वातावरणको झझल्को दिन्छ। त्यस सरोवरको बीचमा एउटा सानो काठको डुङ्गा सुस्तरी तैरिरहेको छ। डुङ्गामा काषाय वस्त्र (गेरुवा रङको लुगा) धारण गरेका एक बौद्ध भिक्षु परम शान्तिमा ध्यानमग्न छन्। डुङ्गामा बाँधिएका पञ्चरङ्गी पताकाहरू (लुुङता) हावामा सुस्तरी फर्फराइरहेका छन्। पानी स्थिर छ, र टाढा क्षितिजमा ‘भवसागर’ (दुःखको सागर) बिस्तारै एउटा सुनौलो दिव्य प्रकाशमा परिणत भइरहेको छ। यो अद्भूत दृश्यले नेपालको त्यो प्राचीन वज्रयान…

Read More