बौद्ध धर्मका पाँच प्रज्ञा डाकिनीहरू: शक्ति र बुद्धत्वका गतिविधि
बौद्ध धर्मको तान्त्रिक (वज्रयान) परम्परामा डाकिनीहरूलाई केवल देवीको रूपमा मात्र होइन, बरु ज्ञान र मुक्तिको प्रवर्द्धक शक्तिको रूपमा सम्मान गरिन्छ। तर यी डाकिनीहरू वास्तवमा को हुन्? किन यिनीहरूलाई बौद्ध अभ्यासको ‘जरा’ मानिन्छ? यस लेखमा हामी पाँच प्रज्ञा डाकिनीहरू, तिनका रङ्ग, मन्त्र र आध्यात्मिक गतिविधिहरूको रहस्य खोतल्नेछौं।
डाकिनीको अर्थ र भूमिका
महान गुरु पदमसंभवका अनुसार, समस्त आध्यात्मिक गतिविधिहरूको वास्तविक स्रोत डाकिनी नै हुन्। वज्रयान बौद्ध अभ्यासमा ‘तीन मूल’ (तीन जरा) को अवधारणा अत्यन्त महत्वपूर्ण छ:
- लामा (गुरु): आशीर्वाद वा अनुकम्पाका स्रोत।
- यिदम (इष्ट देवता): सिद्धि वा उपलब्धिको स्रोत।
- डाकिनी (खान्द्रो): बुद्धका गतिविधि सञ्चालन गर्ने शक्तिको स्रोत।
यहाँ लामा र यिदमका लागि कार्य सम्पन्न गर्ने गतिशील शक्ति नै डाकिनी हुन्।
डाकिनीहरू मुख्यतया दुई प्रकारका हुन्छन्: प्रज्ञा डाकिनी र लौकिक डाकिनी। प्रज्ञा डाकिनीहरू पूर्ण रूपमा बुद्धत्व प्राप्त स्वरूप हुन् र उनीहरूले पाँच ध्यानी बुद्धहरूको ‘प्रज्ञा’ (शून्यताको ज्ञान) पक्षलाई प्रतिनिधित्व गर्छन्। जहाँ ध्यानी बुद्धहरूले करुणा र उपाय (विधि) लाई दर्शाउँछन्, डाकिनीहरूले प्रज्ञालाई दर्शाउँछन्। यी दुई पक्ष (उपाय र प्रज्ञा) एकअर्काका अविभाज्य साथी हुन्, जसलाई तान्त्रिक दर्शनमा ‘युगनद्ध’ (मिलन) को रूपकले बुझाइन्छ।
पाँच गतिविधि र रङ्गहरूको प्रतीक
पाँच प्रज्ञा डाकिनीहरूलाई पाँच विशेष रङ्ग र आध्यात्मिक कर्म (गतिविधि) हरूद्वारा चिनिन्छ:
- सेतो (शान्त कर्म): रोग, बाधा र मानसिक क्लेश शान्त पार्ने कार्य।
- पहेंलो (पुष्टि/वृद्धि कर्म): आयु, पुण्य, धन र ज्ञान बढाउने कार्य।
- रातो (वश्य/आकर्षण कर्म): प्राणीहरूलाई धर्म र सकारात्मकतातर्फ आकर्षित गर्ने शक्ति।
- निलो/कालो (रौद्र/दमन कर्म): अहंकार, क्रोध र नकारात्मक शक्तिहरूलाई वशमा पार्ने वा नष्ट गर्ने कार्य।
- हरियो (विश्व/सिद्ध कर्म): माथिका सबै चारै गतिविधिहरूको समिश्रण तथा कार्यसिद्धि।
पाँच प्रज्ञा डाकिनीहरूको विस्तृत विवरण
१. बुद्ध डाकिनी (आकाशधातु – ईश्वरी)
- रङ्ग: सेतो
- स्थान: मण्डलको केन्द्र
- तत्व: आकाश
- विशेषता: उनी ध्यानी बुद्ध वैरोचनकी प्रज्ञा शक्ति हुन्। उनले ‘मोह’ वा अज्ञानतालाई हटाएर त्यसलाई ‘धर्मधातु प्रज्ञा’ मा रूपान्तरण गर्छिन्।
- मन्त्र: ॐ बुद्ध डाकिनी हूँ हूँ फट् स्वाहा
२. वज्र डाकिनी
- रङ्ग: निलो
- स्थान: पूर्व
- तत्व: जल
- विशेषता: उनी ध्यानी बुद्ध अक्षोभ्यकी शक्ति हुन्। उनले ‘क्रोध’ लाई शुद्ध गरी ‘आदर्श ज्ञान’ (ऐनामा प्रतिविम्ब देखिए जस्तै स्पष्ट ज्ञान) मा परिणत गर्छिन्। उनले नकारात्मकता र द्वेषलाई शान्त पार्छिन्।
- मन्त्र: ॐ वज्र डाकिनी हूँ हूँ फट् स्वाहा
२. रत्न डाकिनी
- रङ्ग: पहेंलो
- स्थान: दक्षिण
- तत्व: पृथ्वी
- विशेषता: उनी ध्यानी बुद्ध रत्नसंभवकी शक्ति हुन्। उनले ‘अहंकार’ र ‘मान’ लाई हटाएर ‘समता ज्ञान’ (सबैलाई समान देख्ने दृष्टि) को प्रतिनिधित्व गर्छिन्। उनी समृद्धि र आध्यात्मिक गुण बढाउन मद्दत गर्छिन्।
- मन्त्र: ॐ रत्न डाकिनी हूँ हूँ फट् स्वाहा
४. पद्म डाकिनी
- रङ्ग: रातो
- स्थान: पश्चिम
- तत्व: अग्नि
- विशेषता: उनी ध्यानी बुद्ध अमिताभकी शक्ति हुन्। उनले ‘राग’ वा आशक्तिलाई शुद्ध गरी ‘प्रत्यवेक्षण प्रज्ञा’ (विवेकशील ज्ञान) मा रूपान्तरण गर्छिन्। उनको शक्तिले प्राणीहरूलाई करुणाद्वारा धर्ममा जोड्ने कार्य गर्दछ।
- मन्त्र: ॐ पद्म डाकिनी हूँ हूँ फट् स्वाहा
५. कर्म डाकिनी
- रङ्ग: हरियो
- स्थान: उत्तर
- तत्व: वायु
- विशेषता: उनी ध्यानी बुद्ध अमोघसिद्धिकी शक्ति हुन्। उनले ‘ईर्ष्या’ लाई हटाएर ‘कृत्यानुष्ठान ज्ञान’ (सबै कार्य सिद्ध गर्ने ज्ञान) प्रदान गर्छिन्। हरियो रङ्गले वायुको गतिशीलता र तत्काल कार्यसिद्धिलाई जनाउँछ। आर्य तारालाई पनि कर्म कुलकै एक स्वरूप मानिन्छ।
- मन्त्र: ॐ कर्म डाकिनी हूँ हूँ फट् स्वाहा
छोद अभ्यास र महान मातृ डाकिनी
पाँच प्रज्ञा डाकिनीहरूलाई ‘पाँच महान मातृ’ को रूपमा पनि पुजिन्छ, विशेष गरी ‘छोद’ (अहंकार विच्छेदन) अभ्यासमा। यस अभ्यासमा प्रज्ञापारमिता (शून्यताको देवी) र यी पाँच डाकिनीहरूलाई एउटै परम सत्यको विभिन्न पक्षका रूपमा हेरिन्छ। वज्रयोगिनी र माचिग लाब्ड्रोन जस्ता सिद्ध डाकिनीहरू पनि वास्तवमा यिनै ‘महान मातृ’ कै विभिन्न अभिव्यक्ति हुन्।
निष्कर्ष
पाँच प्रज्ञा डाकिनीहरूको अभ्यासले साधकलाई आफ्नो मनभित्र रहेका पञ्च क्लेशहरू (अज्ञान, क्रोध, अहंकार, राग र ईर्ष्या) लाई पञ्च प्रज्ञामा रूपान्तरण गर्न मद्दत गर्दछ। उनीहरूको मन्त्र जप र मानस दर्शन (ध्यान) ले चित्तलाई शुद्ध पार्छ र बुद्धत्वको मार्गमा अघि बढ्न आवश्यक आध्यात्मिक शक्ति प्रदान गर्दछ। अन्त्यमा, यी डाकिनीहरू केवल बाह्य देवता नभई हाम्रै मनको शुद्ध र प्रबुद्ध प्रकृतिका प्रतिविम्ब हुन्।
