अनात्मा (स्व-शून्यता) को अर्थ: के तपाईं आफैँलाई चिन्छु भनेर ठान्नुहुन्छ?

म को हुँ? अनात्मा (स्व-शून्यता) को गहिराइमा एक यात्रा

के तपाईंलाई लाग्छ, तपाईं आफैँलाई राम्ररी चिन्नुहुन्छ? तपाईंले आफ्नो नाम, आफ्नो शरीर, आफ्ना विचारहरू र भावनाहरूलाई ‘म’ भनेर सम्बोधन गर्नुभएको होला। तर के यो ‘म’ साँच्चै स्थायी छ? के तपाईं हिजोको ‘म’ र आजको ‘म’ उस्तै हुनुहुन्छ? पूर्वीय दर्शन, विशेषगरी बौद्ध धर्ममा, ‘अनात्मा’ वा ‘स्व-शून्यता’ को एउटा गहन अवधारणा छ जसले हाम्रो यस ‘म’ को बुझाइमाथि प्रश्न खडा गर्छ। यो कुनै निराशावादी विचार नभई, दुःखबाट मुक्ति पाउन र जीवनलाई गहिरोसँग बुझ्नको लागि एउटा शक्तिशाली औजार हो। आउनुहोस्, यसै बारेमा केही कुरा गरौँ।

हाम्रो ‘म’ को भ्रम: आखिर के हो यो?

हामीमध्ये अधिकांश मानिसहरूले ‘म’ भन्ने कुरालाई एउटा ठोस, स्थायी र अपरिवर्तनीय अस्तित्वको रूपमा बुझेका हुन्छौँ। मेरो शरीर, मेरो मन, मेरा भावनाहरू, मेरा सम्झनाहरू—यी सबैलाई हामीले ‘म’ को अंश मान्छौँ। तर, यदि तपाईंले नियालेर हेर्नुभयो भने, यी सबै कुराहरू निरन्तर परिवर्तन भइरहेका हुन्छन्।

मेरो आफ्नै अनुभव भन्नुपर्दा, जब म सानो थिएँ, मलाई लाग्थ्यो ‘म’ भनेको मेरो नाम, मेरो शरीर र मेरा खेलौनाहरू मात्र हुन्। ती खेलौनाहरू फुट्दा मलाई लाग्थ्यो मेरो अंश नै टुटेको छ। तर समयसँगै, मेरो शरीर बदलियो, मेरा विचारहरू परिपक्व भए, मेरा भावनाहरूमा उतारचढाव आयो। आज म हिजोको जस्तो छैन, र भोलि आजको जस्तो हुनेछैन। मेरो शरीरका कोषहरू हरेक दिन मर्दै र नयाँ बन्दै जान्छन्। मेरा विचारहरू पल-पल फेरिन्छन्। मेरा भावनाहरू कुनै बेला खुसी हुन्छन् त कुनै बेला दुःखी। यदि यी सबै कुराहरू परिवर्तनशील छन् भने, ती सबैभन्दा पर रहेको ‘स्थायी म’ आखिर के हो त?

हामीले ‘म’ भनेर बुझ्ने हरेक कुरा वास्तवमा क्षणभंगुर हुन्छ। यसलाई बुझ्नको लागि, हामीले ‘आत्मज्ञान’ (Soul) को अवधारणालाई एकछिनका लागि पन्छाएर, हाम्रो दैनिक अनुभवमा फर्किनुपर्छ। हामीले जम्मा गर्ने सम्पत्ति, हाम्रो सामाजिक हैसियत, हाम्रा सम्बन्धहरू – यी सबै पनि परिवर्तनशील छन्। जब हामी यी कुराहरूलाई ‘मेरो’ भनेर अचाक्ली जोड दिन्छौँ, तब ती गुम्दा वा परिवर्तन हुँदा हामीलाई दुःख र कष्ट हुन्छ। यही बुझाइ नै अनात्माको प्रवेशद्वार हो।

अनात्मा के हो? वास्तविक अर्थ

बौद्ध दर्शनमा अनात्मा (वा पालीमा अनत्ता) को अर्थ ‘आत्माविहीन’ वा ‘अस्थायी स्वयं’ हो। यसको मतलब यो होइन कि तपाईंको अस्तित्व नै छैन, बरु यो हो कि तपाईंको अस्तित्वमा कुनै स्थायी, अपरिवर्तनीय र स्वतन्त्र ‘आत्मा’ वा ‘म’ छैन। बौद्ध धर्मले यसलाई ‘पञ्चस्कन्ध’ (पाँच समूह) को आधारमा व्याख्या गर्छ:

1. रूप (Rūpa): यो हाम्रो शरीर, भौतिक रूप हो। यो निरन्तर परिवर्तनशील हुन्छ – जन्मिन्छ, बढ्छ, बुढो हुन्छ र मर्छ।
2. वेदना (Vedanā): सुख, दुःख, उदासीनता आदि सबै भावनाहरू हुन्। यी पनि क्षणिक हुन्छन्।
3. संज्ञा (Saññā): यो हामीले वस्तुहरूलाई बुझ्ने, पहिचान गर्ने क्षमता हो (जस्तै: यो टेबल हो, यो मानिस हो)। यो पनि गलत हुन सक्छ र परिवर्तन हुन सक्छ।
4. संस्कार (Saṅkhārā): हाम्रा मानसिक बनावटहरू, बानीहरू, विचारहरू, इच्छाहरू, द्वेषहरू – जुन कर्मको आधार बन्छन्। यी पनि निरन्तर परिवर्तनशील हुन्छन्।
5. विज्ञान (Viññāṇa): चेतना। यो इन्द्रिय र वस्तुको सम्पर्कबाट उत्पन्न हुन्छ र क्षणिक हुन्छ।

यी पाँचै स्कन्धहरू अनित्य (क्षणिक), दुःख (असंतोषजनक) र अनात्मा (आत्माविहीन) हुन्छन्। अर्थात्, यीमध्ये कुनै पनि कुरालाई ‘म’ वा ‘मेरो आत्मा’ भनेर दाबी गर्न सकिँदैन। जसरी नदीको पानी निरन्तर बगिरहेको हुन्छ, तर हामी त्यसलाई ‘नदी’ भन्छौँ, त्यसरी नै हाम्रो अस्तित्व पनि निरन्तर परिवर्तन भइरहेका स्कन्धहरूको एक प्रवाह मात्र हो। त्यहाँ कुनै स्थायी ‘नदी’ वा ‘म’ भन्ने कुरा छैन। यो एक प्रक्रिया हो, कुनै ठोस वस्तु होइन।

अनात्मा बुझ्नुको महत्व

अनात्माको अवधारणा बुझ्नु कुनै निराशावादी वा शून्यताको भाव होइन, बरु यो दुःखबाट मुक्ति (निर्वाण) को लागि एउटा महत्वपूर्ण बाटो हो। जब हामीले कुनै स्थायी ‘म’ छैन भनेर बुझ्छौँ, तब हामी ‘म’ र ‘मेरो’ भन्ने भ्रममा आधारित लोभ, घृणा र अज्ञानताबाट मुक्त हुन थाल्छौँ।

• दुःखको अन्त: जब हामीले स्थायी ‘म’ छैन भनेर बुझ्छौँ, तब हामी आफ्नो र अरूको ‘म’ प्रति कम आसक्त हुन्छौँ। यसले गर्दा हामीलाई अपमान, गुमाउनु, वा परिवर्तनका कारण हुने दुःख कम हुन्छ। जति बढी हामी ‘म’ र ‘मेरो’ मा जोड दिन्छौँ, त्यति नै बढी दुःख भोग्छौँ। अनात्माको बुझाइले यो आसक्तिलाई कम गर्छ।
• करुणाको विकास: जब हामी ‘म’ र ‘तिमी’ बीचको स्थायी भिन्नतालाई देख्दैनौँ, तब सबै प्राणीहरूप्रति करुणा र दयाको भाव उत्पन्न हुन्छ। किनकि हामी सबै अस्थायी स्कन्धहरूको एक प्रवाह मात्र हौँ, र सबै दुःखबाट मुक्ति चाहन्छौँ।
• अहंकारको विसर्जन: ‘म’ भन्ने भ्रमले अहंकारलाई जन्म दिन्छ। अनात्माको बुझाइले अहंकारलाई विसर्जन गर्न मद्दत गर्छ, जसले गर्दा हामी नम्र र खुला मनका हुन्छौँ।
• साँचो स्वतन्त्रता: ‘म’ भन्ने भ्रमबाट मुक्त हुनु भनेको साँचो स्वतन्त्रता प्राप्त गर्नु हो। यो कुनै चीज नहुनु होइन, बरु सबै चीजलाई त्यसको यथार्थ स्वरूपमा स्वीकार गर्नु हो।

अनात्माको अर्थ हामी पूर्णतया खाली वा अर्थहीन छौँ भन्ने होइन। यसको अर्थ यो हो कि हाम्रो अस्तित्व कुनै स्थायी, ठोस ‘आत्मा’ मा आधारित छैन, बरु यो विभिन्न कारण र अवस्थामा आधारित एक गतिशील प्रक्रिया हो। यसलाई बुझ्नु भनेको आफूलाई र संसारलाई अझ गहिराइमा बुझ्नु हो।

अन्त्यमा, ‘म को हुँ?’ भन्ने प्रश्नको उत्तरमा अनात्माको अवधारणाले भन्छ कि तपाईं कुनै निश्चित, अपरिवर्तनीय ‘म’ हुनुहुन्न। तपाईं परिवर्तन, अनुभव र सचेतनाको एक निरन्तर प्रवाह हुनुहुन्छ। यो बुझाइले तपाईंलाई आफ्नो सीमित बुझाइबाट बाहिर निस्केर, जीवनलाई अझ खुला हृदयले स्वीकार गर्न र दुःखबाट मुक्त हुन मद्दत गर्छ। के तपाईं यस यात्रामा सामेल हुन तयार हुनुहुन्छ?